Słowa kluczowe
Rzeczpospolita
Imperium Osmańskie
Dosyteusz
Dimitrie Barilă
Stefan Petryczajko
Jan III Sobieski
kampania mołdawska
Jak cytować
Abstrakt
Metropolita Dosoftei (1624–1693) to jedna z najwybitniejszych postaci w historii rumuńskiej kultury religijnej i literackiej. Duchowny, tłumacz i poeta promował język rumuński jako język liturgii i piśmiennictwa, zastępując dotychczasowy starocerkiewnosłowiański. Jego działalność, ceniona w badaniach filologicznych, wciąż wymaga dogłębnego omówienia w kontekście historycznym i politycznym, szczególnie w relacjach z Rzecząpospolitą. Celem artykułu jest ukazanie relacji metropolity z Polską i jego zaangażowania w polityczne działania sprzymierzone z polską racją stanu, zwłaszcza podczas walk z Imperium Osmańskim. Praca oparta została na analizie źródeł historycznych – pamiętników, korespondencji, dokumentów cerkiewnych i państwowych z XVII wieku, a także na porównaniu relacji polskich i rumuńskich świadków wydarzeń. Badania wykazują, że Dosoftei był aktywnym uczestnikiem polityki antytureckiej i sprzymierzeńcem polonofilskiego stronnictwa mołdawskiego. Towarzyszył hospodarowi Petryczejce w ucieczce do Polski, wspierał Jana III Sobieskiego w kampanii mołdawskiej, a podczas wygnania prowadził intensywną działalność wydawniczą i translatorską. Jego los w Polsce – od wpływowego uchodźcy po uznanego duchownego – wzbudzał kontrowersje zarówno w historiografii rumuńskiej, jak i polskiej.
Bibliografia
Biblioteka Akademii Nauk w Bukareszcie (BAR), rkps nr 5244; rkps nr 446 f. 223.
Corfus I., Documente privind istoria românilor culese din arhivele poloneze. Secolul al XVII-lea, Bucureşti 1983.
Diariusz Kampanji w Wołoskiej Ziemi 1686 r. Królewicza Jakuba Sobieskiego (załącznik) [w:] C. Chowaniec, Wyprawa Sobieskiego do Mołdawii 1686 r., Oświęcim 2015, s. 101–113.
Collectanea z dziejopisów tureckich. Rzeczy do historii polskiej służących, tom II, oprac. J. Sękowski, Warszawa 1825.
Costin M., Latopis Ziemi Mołdawskiej i inne utwory historyczne, wstęp, tłumaczenie i komentarze I. Czamańska, Poznań 1998.
Documente privitoare la istoria românilor, red. E. Hurmuzaki, vol. III, supp. 2, Bucureşti 1895.
Documente privitoare la istoria românilor, red. E. Hurmuzaki, vol. XVI, Bucureşti 1912.
Dupont P., Mémoires pour servir á l’histoire de la vie et des actions de Jean Sobieski du nom roi de Pologne, éd. par J. Janicki, Biblioteka Ordynacji Krasińskich, Muzeum Konstantego Świdzińskiego, t. VIII, Warszawa 1885.
Neculce I., Letopisetul Ţării Moldovei. O samă de cuvinte, red. I. Iordan, E. S. P. L. A., Bucureşti 1959.
Neculce I., Letopisetul Ţării Moldovei, ed. I. Luca, Bucureşti 1980.
Pisma do wieku i spraw Jana III Sobieskiego, wyd. Franciszek Kluczycki, t. I, cz. 2, Kraków 1881.
Relacje nuncjuszów apostolskich i innych osób o Polsce od r. 1548–1698, red. E. Rykaczewski, Berlin 1864.
Sarnecki K., Pamiętniki z czasów Jana III Sobieskiego. Diariusz i relacje z lat 1691–1696, oprac. i przygot. J. Woliński, Wrocław 1958.
Sturdza D.A, Vartic C., Acte şi documente privitoare la renaşterea României, t. I, Bucureşti 1888.
Volumina Legum, red. J. Ohryzko, t. 5, Petersburg 1860.
Apostol A., Viaţa şi activitatea lui Dosoftei, mitropolitul Moldovei, Botoşani 1897.
Barącz S., Pamiątki miasta Żółkwi, Lwów 1852.
Bianu I., Psaltirea mitropolitului Dosoftei, Bucureşti 1887.
Biedrzycki E., Zarys dziejów literatury rumuńskiej, Lwów 1935.
Cantemir D., Viaţa lui Constantin Cantemir, Bucureşti 1973.
Cartojan N., Istoria literaturii române vechi, vol. II, Bucureşti 1942.
Chowaniec C., Miron Costin en Pologne, Cluj 1931.
Chowaniec C., Wyprawa Sobieskiego do Mołdawii w 1686 r., „Przegląd Historyczno-Wojskowy” 1931, nr 4, s. 1–118.
Chowaniec C., Z dziejów powiedeńskiej polityki Jana III, „Przegląd Współczesny” 1929, t. XXX, s. 321 –341.
Ciobanu Ş., Contribuţii privitoare la originea şi moartea mitropolitului Moldovei Dosoftei, Academia Româna, Discursuri de recepţiune, 50, Bucureşti 1920.
Ciobanu Ş., Dosoftei mitropolitul Sucevei, Iaşi 1918.
Ciobanu Ş., Istoria literaturii române vechi, Bucureşti 1989.
Ciobanu Ş., Versuri poloneze necunoscute în opera mitropolitului Moldovei Dosoftei, dans: Mélanges d'histoire littéraire et de littérature comparée offerts à Charles Drouhet à l'occasion du XXXe anniversaire de son enseignement à l'université, Bucarest 1940, pp. 65–76.
Czamańska I., Oswobodziciel czy najeźdźca? Polityka Jana III Sobieskiego wobec hospodarstw Mołdawii i Wołoszczyzny, „Roczniki Historyczne” 1989–1990, t. LV–LVI, s. 151–177.
Czamańska I., Rumuńska imigracja polityczna w Polsce XVII wieku, „Balcanica Posnaniensia. Acta et Studia” 1993, t. VI, s. 5–22. DOI: https://doi.org/10.14746/bp.2015.22.13
Dan D., Dosoftei mitropolitul Moldovei, 1624–1696, Cernăuţi 1927.
Dinulescu Ş., Viaţa şi opera mitropolitului Moldovei Dosoftei, „Candela” 1885, nr IV, s. 69–423.
Dragomir S., Când şi unde a murit Mitropolitul Moldovei Dosoftei, „Convorbiri Literare” 1911, nr 10, s. 1131–1143.
Dragomir S., Contribuţii privitoare la relaţiile bisericii româneşti cu Rusia în veacul al XVII-lea [w:] Analele Academiei Române, Secţiunea Istorie, seria II, t. XXXIV, Bucureşti 1911–1912, s. 1065–1247.
Elian A., Dosoftei, poet laic, „Contemporanul” 1967, nr 21, s. 3.
Elian A., Mitropolitul Dosoftei şi literatura patristică, „Biserica Ortodoxă Română” 1974, nr 11–12, s. 1350–1375.
Erbiceanu C., Dosoftei mitropolitul Moldovei, „Biserica Ortodoxă Română” 1887, t. XI, nr 9, s. 811 –822.
Găzdaru D., Contribuţii privitoare la originea, limba şi influenţa mitropolitului Dosoftei, „Arhiva” 1927, t. XXXIV, s. 4–8.
Grabowski A., Ojczyste spominki, t. II, Kraków 1845.
Grigoraş N., Originea, formaţia şi preocupările istorice ale mitropolitului Dosoftei, „Revista de Istorie” 1974, t. XXVII, nr 1, s. 1489–1490.
Iorga N., Istoria literaturii române, t. 1, partea 2, Bucureşti 1925.
Iorga N., Sobieski et les Roumains, 1683–1686, „Revue des Etudes Sud-Est Européen” 1933, t. X, s. 287–306.
Ivaşcu G., Istoria literaturii române, t. 1, Bucureşti 1969.
Joukowski A., Les relations culturelles entre l’Ukraine et la Moldavie au XVIIe siècle, „Revue des Études Slaves” 1973, nr 49, s. 217–230. DOI: https://doi.org/10.3406/slave.1973.2016
Kamiński N. B., Исторiя объ Yнiu, Moskwa 1805.
Kernbach V., Un poet uitat: Dosoftei, ,,Limbă și literatură” 1955, nr. 1.
Łoziński W., Patrycyat i mieszczaństwo lwowskie XVI-XVII w., Lwów 1890.
Łukasik S., Pologne et Roumanie, Paris-Varsovie-Cracovie 1938.
Mazilu D.H., Noi despre ceilalţi. Fals tratat de imagologie, Iaşi 1999.
Minea I., Despre Dimitrie Cantemir omul, scriitorul, domnitorul, Viaţa Românească, Bucureşti 1926.
Misterski H., „Psaltirea în versuri” metropolity mołdawskiego Dosofteia a „Psałterz Dawidów” Jana Kochanowskiego, Poznań 1966.
Moga I., Rivalitatea polono-austriacă şi orientarea politică a Ţărilor Române, Cluj 1933.
Murgescu B., Istoria Românilor, istorie universală, Bucuresti 1999.
Păcurariu M., Istoria biserici române ortodoxe, vol. 2, Bucureşti 1991.
Panaitescu P.P., Nicolas Spathar Milescu, 1636–1708 [w:] Mélanges de L‘Ecole Roumaine en France, Paris 1925, s. 33–180.
Panaitescu P.P., Pribegia lui Constantin Şerban Basarab şi a lui Ştefan Petriceicu şi testamentele lor, [w:] Analele Academiei Române, Memoriile Secţiunii Istorice, t. XXI, Bucureşti 1939, s. 373–433.
Paulin-Dalérac F., Les Anecdotes de Pologne ou Memoires secrets du regne de Jean III du nom, Amsterdam 1699.
Pascu G., Istoria literaturii române din secolul al XVII-lea, Iaşi 1922.
Prochaska A., Historia miasta Stryja, Lwów 1926.
Ştefănescu M., Chronica Romanului şi a Episcopiei de Roman, partea I, Tipografia Naţională, Bucureşti 1874.
Stoide C. A., Contribuţii la istoria bisericii Moldovei sub Ştefan Petriceicu Vodă 1672–1673, „Analele Moldovei” 1942, t. II, nr 1–2, s. 1–14.
Szaraniewicz I., Patriarchat wschodni wobec kościoła ruskiego i Rzeczpospolitej Polskiej [w:] Rozprawy i sprawozdania z posiedzeń wydziału historyczno-filologicznego. Akademia Umiejętności, t. X, Kraków 1879, s. 1–80.
Szwaba M., Między dworem a opozycją. Krzysztof Pac wobec Jana III Sobieskiego w latach 1674–1684, „Acta Universitatis Wratislaviensis” 1992, nr 1418, Historia CII, s. 57–62.
Urbański T., Rok 1683 na Podolu, Ukrainie i w Mołdawii. Szkic historyczny z czasów panowania Jana III Sobieskiego, Lwów 1907.
Wagner M., Stanisław Jabłonowski 1634–1702, polityk i dowódca, t. II, Siedlce 1997.
Wędkiewicz S., Z tradycyj rumuńskich o Janie III Sobieskim [w:] Studia Staropolskie. Księga ku czci Aleksandra Brücknera, Kraków 1928, s. 671–679.
Woliński J., Po Chocimie 1673–1674, „Przegląd Historyczny” 1948, t. XXXVII, s. 288–305.
Woliński J., Ze spraw polsko-mołdawskich 1672–1673 [w:] Studia historyczne Stanisławowi Herbstowi na sześćdziesięciolecie urodzin „Zeszyty Naukowe Wojskowej Akademii Politycznej”, Seria Historyczna, nr 14, Warszawa 1967, s. 63–68.
Wójcik Z., Jan Sobieski 1629–1696, Warszawa 1994.
Петрушевич A.С., Сводная галицко-русская лъпюпись сь 1600–1700 г, t. II, Львiв 1884.
Петрушевич A.С., Польскш король Iоаннъ III и Молдавiя, Львiв 1898.
Шарапевич И., Iосифъ Шумлянскш, епископъ львовскш, 1667–1708, Лыпв 1897.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2003
OPEN ACCESS