Słowa kluczowe
bolszewicy
kresy wschodnie
polityka wyznaniowa
ZSRR
represje religijne
Jak cytować
Abstrakt
W artykule podjęto zagadnienie polityki władz bolszewickich wobec Kościoła katolickiego na terenach dawnych kresów wschodnich Rzeczypospolitej w pierwszych latach po rewolucji rosyjskiej. Celem autora jest ukazanie mechanizmów polityki wyznaniowej państwa bolszewickiego oraz jej wpływu na funkcjonowanie Kościoła katolickiego do momentu powstania Związku Radzieckiego. Zastosowano metodę historyczną opartą na analizie dokumentów kościelnych, materiałów administracyjnych i literatury dotyczącej polityki wyznaniowej władz radzieckich. W artykule przedstawiono strukturę organizacyjną Kościoła na Białorusi i Ukrainie i skalę jego obecności na początku lat dwudziestych XX wieku. Autor wskazuje, że działania władz obejmowały ograniczanie działalności religijnej, konfiskaty majątku kościelnego, represje wobec duchowieństwa i próbę eliminacji wpływów Kościoła z życia społecznego. We wnioskach podkreślono, że lata 1917–1922 ukształtowały podstawowe założenia radzieckiej polityki wyznaniowej, której celem było stopniowe osłabienie i marginalizacja Kościoła katolickiego na terenach włączonych do państwa bolszewickiego.
Bibliografia
Archiwum Akt Nowych (AAN), Ambasada RP w Moskwie, sygn. 66, Odpis noty MSZ do zastępcy Komisarza Ludowego Spraw Zagranicznych w Moskwie z 27 kwietnia 1922 r.
Archiwum Akt Nowych (AAN), Ambasada RP w Moskwie, sygn. 70, Odpis memoriału do MSZ w Warszawie w sprawie zagrożonej egzystencji Kościoła katolickiego w Rosji i na Ukrainie (styczeń 1923 r.).
Archiwum Akt Nowych (AAN), Ambasada RP w Moskwie, sygn. 70, Pismo Poselstwa Polskiego do MSZ w Warszawie z 22 stycznia 1923 r.
Archiwum Akt Nowych (AAN), Ambasada RP w Moskwie, sygn. 70, Sprawozdanie Poselstwa Polskiego w Moskwie z 18 czerwca 1923 r. pt. Stan prawny Kościoła w Rosji Sowieckiej.
Archiwum Akt Nowych, Ambasada RP w Paryżu, sygn. 165: Pismo MSZ do Poselstwa Polskiego w Paryżu z 19 czerwca 1922 r.
Archiwum Akt Nowych, Centralna Agencja Polska w Lozannie, sygn. 202, k. 614, 638, 656, 700 (wycinki prasowe z 1918 r.).
Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 6666, Raport Poselstwa Polskiego w Charkowie z 2 stycznia 1923 r.
Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 10183, Raport K. Grendyszyńskiego, attaché konsularnego w Leningradzie, 18 grudnia 1929 r.
Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 10184, Sprawozdanie A.E. Ponińskiego, I sekretarza Poselstwa RP w Moskwie, z 17 stycznia 1930 r. pt. Zagadnienie religii w ZSSR. Sytuacja Kościoła katolickiego.
Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 10184, Sprawozdanie z odczytu biskupa prawosławnego Serafima (Berlin 1930 r.) o sytuacji kościoła w ZSRR.
Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, sygn. 91282 III, Odpis listu biskupa kamienieckiego P. Mańkowskiego do Prymasa Polski, arcybiskupa gnieźnieńskiego E. Dalbora (Czortków, 4 kwietnia 1921).
Czeczott W., Dyecezya mińska i jej pasterz biskup Zygmunt Łoziński, Wilno 1925.
Dzwonkowski R., Kościół katolicki obrządku łacińskiego w ZSRR po 1918 r. Zarys problematyki [w:] Odrodzenie Kościoła katolickiego w byłym ZSRR. Studia historyczno-demograficzne, red. E. Walewander, Lublin 1993, s. 81–99.
Dzwonkowski R., Losy duchowieństwa katolickiego w ZSSR. 1917–1939. Martyrologium, Lublin 1997.
Dzwonkowski R., Stan badań nad historią Kościoła i życiem religijnym katolików obrządku łacińskiego w ZSRR (1917–1990) [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, red. H. Kubiak, T. Paleczny, J. Rokicki, M. Wawrykiewicz, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, s. 103–118.
Gałatkinow N., Lenin o religiji i borbie s niej, Moskwa 1933.
Iwanow M., Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921–1939, Warszawa–Wrocław 1991.
Janus J., Wielki Pasterz na wschodnich rubieżach, Warszawa 1938.
Jarosławska N., Protiw religiji i Cerkwi, Moskwa 1933.
Krajewski L., Jego Ekscelencja ks. Biskup Dr. Ignacy Dub-Dubowski i Jego działalność, Łuck 1924.
Kumor B., Granice metropolii i diecezji polskich (966–1939), Lublin 1969–1972 (nadbitka z: Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne, t. 18–24). DOI: https://doi.org/10.31743/abmk.6606
Kumor B., Polityka władz carskich wobec Kościoła katolickiego na ziemiach polskich do 1914 roku [w:] Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, red. E. Walewander, Lublin 1991, s. 11–25.
Kwiatkowski A., Profanacja zwłok bł. Andrzeja Boboli, Kraków 1927.
MacCullagh F., Prześladowanie chrześcijaństwa przez bolszewizm, Kraków 1924.
Około-Kułak A., Bolszewizm a religja, „Przegląd Powszechny” 1922, nr 155–156, 193–202.
Patek A., Polityka władz radzieckich wobec Kościoła katolickiego i jego wyznawców na Białorusi w okresie międzywojennym [w:] Społeczeństwo białoruskie, litewskie i polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej (Białoruś Zachodnia i Litwa Wschodnia) w latach 1939–1941, red. M. Giżejewska, T. Strzembosz, Warszawa 1995, s. 22–32.
Patek A., Z uwag nad położeniem Kościoła katolickiego w ZSRR w okresie międzywojennym, „Dzieje Najnowsze” 1995, z. 1, s. 1–12.
Rutkowski F., Arcybiskup Jan Cieplak (1857–1926). Szkic biograficzny, Warszawa 1934.
Skalski T., Garstka wspomnień z mego życia, cz. II, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1978, z. 46, s. 184–207.
Smaga J., Narodziny i upadek imperium. ZSRR 1917–1991, Kraków 1992.
Starodworski A., Dzieje Cerkwi Prawosławnej w ZSRR, Warszawa 1934.
Stehle H., Tajna dyplomacja Watykanu. Papiestwo wobec komunizmu (1917–1991), Warszawa 1993.
Tokarzewski M., Przyczynek do historji męczeństwa Kościoła Rzymsko-Katolickiego w diecezjach Kamienieckiej i Łucko-Żytomierskiej (1863–1930 r.), Łuck 1931.
Wasilewski J., Arcybiskupi i administratorowie archidiecezji mohylowskiej, Pińsk 1930.
Wasilewski J., W szponach Antychrysta. Wspomnienia księdza z Rosji bolszewickiej, Kraków 1924.
Wilk S., Odbudowa życia kościelnego na terytorium byłego Cesarstwa Rosyjskiego (1918–1920) [w:] Kościół i społeczności. Rewolucje – demokracje – totalitaryzmy. Studia z dziejów XIX i XX wieku, red. J. Walkusz, Lublin 1993, s. 125–140.
Wiśniewski A., Stosunek państwa do Kościoła w ZSRR, Wilno 1938.
Wróbel J., Polityka ZSRR wobec Kościoła katolickiego w latach 1917–1939 [w:] Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, red. E. Walewander, Lublin 1991.
Za wschodnią granicą 1917–1993. O Polakach i Kościele w dawnym ZSRR z Romanem Dzwonkowskim SAC rozmawia Jan Pałyga SAC, Warszawa 1995.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2001
OPEN ACCESS