Deportacje ludności cywilnej z krajów Europy Środkowo-Wschodniej do obozów pracy Głównego Zarządu ds. Jeńców Wojennych i Internowanych NKWD ZSRR w latach 1944–1945

Abstrakt

W artykule podjęto problem masowych deportacji ludności cywilnej z krajów Europy Środkowo-Wschodniej na tereny Związku Radzieckiego w końcowej fazie II wojny światowej. Autor analizuje polityczne i gospodarcze przesłanki działań władz radzieckich, wskazując na ścisły związek deportacji z procesem podporządkowywania zajmowanych państw i wykorzystaniem ich potencjału ludzkiego do odbudowy gospodarki ZSRR. Celem pracy jest ustalenie skali deportacji, scharakteryzowanie kategorii osób poddanych represjom oraz określenie miejsca tych działań w polityce radzieckiej wobec Europy Środkowo-Wschodniej. Podstawę badawczą stanowią materiały archiwalne NKWD, dokumentacja Głównego Zarządu ds. Jeńców Wojennych i Internowanych oraz źródła dotyczące funkcjonowania radzieckiego aparatu bezpieczeństwa. Analiza wykazała, że deportacje były realizowane zarówno pod pretekstami politycznymi i gospodarczymi. Osoby wywożone klasyfikowano jako „internowanych”, „aresztowanych” lub „zmobilizowanych do pracy”. Deportowani pochodzili głównie z Niemiec, Polski, Węgier, Rumunii i Jugosławii, przy czym znaczna część była narodowości niemieckiej, choć represje objęły również liczne grupy Polaków, Rumunów i Węgrów. Autor podkreśla, że deportacje stały się elementem drugiego – obok GUŁagu – systemu pracy przymusowej w ZSRR, zapewniającego państwu darmową siłę roboczą. We wnioskach wskazano, że deportacje cywilów były integralnym elementem polityki ekspansji i kontroli realizowanej przez ZSRR, a ich znaczenie wykraczało poza kwestie bezpieczeństwa, stanowiąc istotne narzędzie eksploatacji gospodarczej i przebudowy porządku politycznego w regionie.