Abstrakt
Artykuł analizuje miejsca kultu religijnego w rzymskiej twierdzy Novae. Problem jest istotny dla badań nad religią w środowisku wojskowym oraz funkcjonowaniem kultów w prowincjach. Celem pracy jest identyfikacja i interpretacja obiektów sakralnych. Autor wykorzystuje dane archeologiczne i epigraficzne. Najważniejsze wyniki wskazują, że bezpośrednio znane jest tylko jedno sanktuarium – kaplica sztandarów (aedes principiorum) znajdująca się w centrum principia. Dodatkowe informacje o kulcie pochodzą z inskrypcji poświęconych różnym bóstwom (m.in. Hygii, Jowiszowi Dolicheńskiemu, Magna Mater). Wnioskiem jest stwierdzenie, że życie religijne w Novae było bogate, choć słabo uchwytne archeologicznie i często rekonstruowane pośrednio.
Bibliografia
Danoff, C. M., Lateinische Inschriften aus Nordwestbulgarien, „Österreichische Jahreshefte” 1938, t. 31 (Beiblatt), s. 1–54.
Dečev, D., Antični pametnici ot bălgarskite zemi, „Godišnik na Narodnija Arheologičeski Muzej” 1940–1941, s. 1–80.
Dečev, D., Antike Denkmäler aus Bulgarien, „Österreichische Jahreshefte” 1939, t. 31 (Beiblatt), s. 55–102.
Dečev, D., Kleine Funde aus Bulgarien, „Österreichische Jahreshefte” 1937, t. 30 (Beiblatt), kol. 65–67.
Domaszewski, A. v., Die Religion des römischen Heeres, „Westdeutsche Zeitschrift für Geschichte und Kunst” 1895, t. 14, s. 1–86.
Fellmann, R., Die Principia des Legionslagers Vindonissa und das Zentralgebäude der römischen Lager und Kastelle, Brugg 1958.
Gawlikowski, M., Les principia de Dioclétien (“Temple des Enseignes”), Warszawa 1984.
Gerov, B., Die Grenzen der römischen Provinz Thracia bis zur Gründung des Aurelianischen Dakien, „Arheologičeski Izvestija na Muzeja v Sofija” 1979, t. 2, nr 7, s. 223–240. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110837612-005
Janon, M., A propos de l’Aesclepieum de Lambèse (Numidie) [w:] Limes. Akten des XI Internationalen Limeskongresses, Budapest 1977, s. 705–719.
Kazarov, G., Antike Denkmäler in Bulgarien, „Archäologischer Anzeiger” 1927, s. 336–343.
Kolendo, J., Découvertes d’inscriptions grecques pendant la guerre russo-turque (1828–1829), „Archeologia” 1967 (1968), t. 18, s. 109–120.
Kolendo, J., Dumopireti – zagadkowe stowarzyszenie religijne poświadczone w jednej z inskrypcji z Novae, „Balcanica Posnaniensia” 1984, t. 3, s. 233–241.
Kolendo, J., Études sur les inscriptions de Novae, „Archeologia” 1965 (1966), t. 16, s. 138.
Kolendo, J., Fragmenty inskrypcji łacińskich z Kaplicy Sztandarów, „Archeologia” 1981, t. 32, s. 87–96.
Kolendo, J., Inscription de l’an 227 en l’honneur de Jupiter Depulsor découverte à Novae, „Archeologia” 1968 (1969), t. 19, s. 121–124.
Kolendo, J., Inskrypcja łacińska z kaplicy sztandarów, „Archeologia” 1979 (1981), t. 30, s. 217–219.
Kolendo, J., Juppiter Depulsor. Geneza i charakter jego kultu [w:] Pamiętnik X Powszechnego Zjazdu Historyków Polskich w Lublinie 1969, t. 3, Warszawa 1971, s. 178–191.
Kolendo, J., Le culte des divinités guérisseuses à Novae à la lumière des inscriptions nouvellement découvertes, „Archeologia” 1982, t. 33, s. 95–110.
Kolendo, J., Le culte de Jupiter Depulsor et les incursions des Barbares, „Arheologičeski Izvestija na Muzeja v Sofija” 1989, t. 2, nr 18/2, s. 45–60. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110855708-005
Kolendo, J., Le rôle du primus pilus dans la vie religieuse de la legion. En rapport avec quelques inscriptions des principia de Novae, „Archeologia” 1980 (1982), t. 31, s. 49–60.
Kolendo, J., Une inscription inconnue de Sexaginta Prista et la fortification du Bas-Danube sous la Tétrarchie, „Eirene” 1966, t. 5, s. 121–136.
Kolendo, J., Trynkowski, J., Inscriptions découvertes au cours des fouilles de l’Expédition Archéologique de l’Université de Varsovie à Novae (Secteur d’Ouest), „Archeologia” 1965 (1966), t. 16, s. 87–112.
Kunisz, A., Le trésor d’antoniniens et de folles des „principia” de la légion de Novae (Bulgarie), Warszawa 1987.
Kunisz, A., Le trésor de Novae et la question des émissions balkaniques de Constantin Ier et de Licinius [w:] Actes du 9e Congrès International de Numismatique, Louvain-la-Neuve–Luxembourg 1981, s. 535–542.
Kunisz, A., Skarb antoninianów i follisów rzymskich, „Archeologia” 1979 (1981), t. 30, s. 219–225.
Kunisz, A., Skarb z Novae (Bułgaria) i zagadnienie emisji Konstantyna I i Licyniusza, „Wiadomości Numizmatyczne” 1979, t. 23, s. 155–159.
Majewski, K., Sanktuarium Apollina Kendrisos w Philippopolis w ikonografii numizmatycznej, „Archeologia Polski” 1970, t. 16, s. 257–279.
Merlat, P., Répertoire des inscriptions et monuments figurés du culte de Jupiter Dolichenus, Paris–Rennes 1951.
Mitov-Džonov, D., Svetilište na Dionis kraj Svištov, „Arheologija” 1961, t. 3, nr 2, s. 21–24.
Mrozewicz, L., Inskrypcje łacińskie, „Archeologia” 1982, t. 33, s. 111–130.
Mrozewicz, L., Inskrypcje łacińskie z Novae, „Archeologia” 1980 (1982), t. 31, s. 73–92.
Mrozewicz, L., Inskrypcje łacińskie z Novae, „Archeologia” 1984, t. 35, s. 142–146.
Mrozewicz, L., Municipium Novae: problem lokalizacji [w:] Novae — Sektor Zachodni 1976, 1978, Poznań 1981, s. 93–108.
Mrozewicz, L., Origo felicissimorum temporum à Novae, „Archeologia” 1980 (1982), t. 31, s. 93–102.
Mrozewicz, L., Quadriviae in Novae, „Eos” 1985, t. 73, s. 167–169.
Najdenova, N., Nov mitraističen pametnik ot Nove, „Arheologija” 1973, t. 15, nr 4, s. 45–50.
Najdenova, V., The Cult of Jupiter Dolichenus in Lower Moesia and Thrace, „Bulgarian Historical Review” 1977, nr 1, s. 79–87.
Nesselhauf, H., Publicum portorii Illyrici utriusque et ripae Thraciae, „Epigraphica” 1939, t. 1, s. 5–43.
Petrikovits, H. v., Die Innenbauten römischer Legionslager während der Prinzipatszeit, „Abhandlungen der Rheinisch-Westfälischen Akademie der Wissenschaften” 1975, t. 56, s. 68–78. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-663-20486-2
Pflaum, H.-G., Jupiter Depulsor, „Annuaire de l’Institut de Philologie et d’Histoire Orientale et Slave” 1953 (1955), t. 13, s. 445–460.
Press, L., Addendum, „Latomus” 1970, t. 29, s. 1045–1047.
Press, L., The Building with the Porticoes in Novae, „Archaeologia Polona” 1973, t. 14, s. 279–295.
Press, L., The socalled Portico Building at Novae, Bulgaria [w:] Actes du IXe Congrès International d’Études sur les frontières romaines, 1974, s. 143–149.
Press, L., Valetudinarium at Novae [w:] Akten des 13. Internationalen Limeskongresses, Stuttgart 1986, s. 671–676.
Sarnowski, T., Komendantstvoto na Părvi italijski legion v Nove, „Vekove” 1981, nr 5, s. 34–42.
Sarnowski, T., La destruction des principia à Novae vers 316/317 de notre ère, „Archeologia” 1979 (1981), t. 30, s. 119–128.
Sarnowski, T., Les effigies impériales dans les forteresses militaires romaines, „Wissenschaftliche Zeitschrift der Humboldt-Universität zu Berlin” 1982, t. 31, nr 2/3, s. 273–275.
Sarnowski, T., Mramorna glava na Karakalla ot Nove, „Arheologija” 1980, t. 22, nr 2, s. 35–42.
Sarnowski, T., Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Novae (sektor zachodni) w 1972 r., „Archeologia” 1973, t. 24, s. 124–134.
Sarnowski, T., Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Novae (sektor zachodni) w 1974 r., „Archeologia” 1975, t. 26, s. 142–152.
Sarnowski, T., Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Novae (sektor zachodni) w 1976 r., „Archeologia” 1977, t. 28, s. 167–179.
Sarnowski, T., Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Novae (sektor zachodni) w 1978 r., „Archeologia” 1979, t. 30, s. 179–199.
Sarnowski, T., Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Novae (sektor zachodni) w 1980 r., „Archeologia” 1981, t. 32, s. 106–127.
Sarnowski, T., Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Novae (sektor zachodni) w 1982 r., „Archeologia” 1983, t. 34, s. 150–160.
Sarnowski, T., Sprawozdanie z badań wykopaliskowych w Novae (sektor zachodni) w 1984 r., „Archeologia” 1985, t. 36, s. 101–105.
Sarnowski, T., Une tête de Caracalla découverte à Novae, „Archeologia” 1979 (1981), t. 30, s. 149–163.
Speidel, M. P., The Religion of Iuppiter Dolichenus in the Roman Army, Leiden 1978. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004295346
Szubert, W., On the Depiction of Sacred Architecture on Coins from Lower Moesia and Thrace, „Archeologia” 1978 (1979), t. 29, s. 35–45.
Szubert, W., Uwagi na temat wizerunków bóstw w ikonografii numizmatycznej Tracji i Mezji Dolnej, „Archeologia” 1973 (1974), t. 24, s. 163–175.
Tabasz, Z., Sarnowski, T., Sprawozdanie z badań w Novae, „Archeologia” 1973, t. 24, s. 124–134.
Tačeva-Hitova, V., Istorija na iztočnite kultove v Dolna Mizija i Trakija, Sofija 1982.
Thomasson, B. E., Laterculi praesidum – Moesia, Dacia, Thracia, Göteborg 1977.
Vermaseren, M. J., Corpus Inscriptionum et Monumentorum Religionis Mithriacae, t. 2, Haga 1960.
Wikander, S., Feuerpriester in Kleinasien und Iran, Lund 1946.
Zingerle, J., Dumopireti [w:] Serta Hoffileriana, Zagreb 1940, s. 233–235. DOI: https://doi.org/10.1016/S0140-6736(00)61156-X
Zotović, L., Les cultes orientaux sur le territoire de la Mésie Supérieure, Leiden 1966. DOI: https://doi.org/10.1163/9789004296145
Licencja
© by Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii, Poznań, 1990
OPEN ACCESS