Słowa kluczowe
region pontyjski
pastoralizm stepowy
kultura pucharów lejkowatych
Jak cytować
Abstrakt
Autorzy podejmują problematykę relacji między nomadyzmem a pastoralizmem w międzyrzeczu Wisły i Dniepru w IV–III tysiącleciu p.n.e., ukazując aktualny stan badań. Tłem analiz jest znaczenie tego obszaru jako pogranicza strefy środkowoeuropejskiej i pontyjskiej, gdzie krzyżowały się procesy kulturowe oraz formowały wczesne modele gospodarki opartej na hodowli zwierząt. Celem artykułu jest krytyczna analiza pojęć „nomadyzm” i „pastoralizm” oraz próba uchwycenia różnic i punktów stycznych pomiędzy tymi kategoriami w kontekście pradziejów Europy Środkowo-Wschodniej. Podstawą badań jest analiza materiałów archeologicznych (m.in. ikonografia naczyń kultury pucharów lejkowatych, szczątki zwierząt, elementy wozów i uprzęży), uzupełniona o interpretacje archeozoologiczne oraz dyskusje terminologiczne i typologiczne w świetle literatury przedmiotu. Wnioski wskazują, że choć w IV–III tys. p.n.e. istniały sprzyjające warunki do rozwoju mobilnych form hodowli, to w Europie Środkowej miały one charakter epizodyczny i najczęściej związany z sytuacjami kryzysowymi.
Bibliografia
Anthony D., Horse, Wagon & Chariot: Indo-European languages and archaeology, „Antiquity” 1995, nr 69, s. 554–565. DOI: https://doi.org/10.1017/S0003598X00081941
Bakker J.A., Kruk J., Lanting A.E., Milisauskas S., The earliest evidence of wheeled vehicles in Europe and the Near East, „Antiquity” 1999, nr 73, s. 782–793. DOI: https://doi.org/10.1017/S0003598X00065522
Benecke N., Der Mensch und seine Haustiere. Die Geschichte einer jahrtausendealten Beziehung, Stuttgart 1994.
Benecke N., Zu den Anfängen der Pferdehaltung in Eurasien. Aktuelle archäozoologische Beiträge aus drei Regionen, „Ethnologisch-Archäologische Zeitschrift” 2002, nr 43, z. 2, s. 187–226.
Bökönyi S., Das domestizierte Pferd in den asiatischen Steppen [w:] Die Indogermanen und das Pferd, red. В. Hänsel, S. Zimmer, Budapest 1994, s. 115–122.
Bratčenko S.N., Nižneje Podonje v epochu srednej bronzy, Kiev 1976.
Carmichael P., Nomads, London 1991.
Czebreszuk J., Społeczności Kujaw w początkach epoki brązu, Poznań 1996.
Czebreszuk J., Przybył A., Osadnictwo neolityczne i protobrązowe w Smarglinie, woj. kujawsko-pomorskie, Poznań 2002.
Davna istorija Ukrainy, t. 1, Kyiv 1997.
Die Indogermanen und das Pferd, red. В. Hänsel, S. Zimmer, Budapest 1994.
Dyson-Hudson R., Dyson-Hudson N., Nomadic pastoralism, „Annual Review of Anthropology” 1980, nr 9, s. 15–61. DOI: https://doi.org/10.1146/annurev.an.09.100180.000311
Gening V.F., Zdanovič G.B., Gening V.V., Sintašta, Čelabinsk 1992.
Harding A., European societies in the Bronze Age, Cambridge 2000. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511605901
Khazanov A.M., Kočevniki i vnešnyj mir, Almaty 2000.
Khazanov A.M., Nomads and the outside world, Madison 1994.
Kośko A., Udział południowo-wschodnioeuropejskich wzorców kulturowych w rozwoju niżowych społeczeństw kultury pucharów lejkowatych, Poznań 1981.
Kośko A., Klochko V.I., Nomadism and pastoralism – an outline programm for a discussion [w:] Nomadism and pastoralism in the circle of Baltic-Pontic cultures: 5000–1650 BC, red. A. Kośko, „Baltic-Pontic Studies” 1994, nr 2, s. 1–4.
Kośko A., Szmyt M., Hodowla w systemach gospodarki na Niżu: IV–III tys. BC (kultury: pucharów lejkowatych i amfor kulistych) [w:] Nomadyzm a pastoralizm w międzyrzeczu Wisły i Dniepru (neolit, eneolit, epoka brązu), red. A. Kośko, M. Szmyt, Poznań 2004, s. 103–115.
Kotova N., First cattle-breeders of the steppe Ukraine (the Mesolithic – Early Eneolithic) [w:] Nomadyzm a pastoralizm w międzyrzeczu Wisły i Dniepru (neolit, eneolit, epoka brązu), red. A. Kośko, M. Szmyt, Poznań 2004, s. 55–66.
Kruk J., Gospodarka w Polsce południowo-wschodniej w V–III tysiącleciu p.n.e., Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1980.
Kruk J., Milisauskas S., Rozkwit i upadek społeczeństw rolniczych neolitu, Kraków 1999.
Le cheval et les autres équides: aspects de l’histoire de leur insertion dans les activités humaines, red. L. Bodson, Liège 1995.
Levine M., Rassamakin Y., Kislenko A., Tatarintseva N., Late prehistoric exploitation of the Eurasian steppe, Cambridge 1999.
Machnik J., An interrupted process of cultural integration between the Upper Bug, Vistula and Dniester rivers in the early second half of the third millennium [w:] Nomadism and pastoralism in the circle of Baltic-Pontic cultures: 4000–1000 BC, red. A. Kośko, „Baltic-Pontic Studies” 2003, nr 12, s. 212–240.
Masanov N., Nomadizm i pastoralizm: problemy tipologii i sravnitelnogo analiza suščnosti ponjatja [w:] Nomadyzm a pastoralizm w międzyrzeczu Wisły i Dniepru (neolit, eneolit, epoka brązu), red. A. Kośko, M. Szmyt, Poznań 2004, s. 15–23.
Matjušin G.N., Eneolit Južnogo Urala, Moskva 1982.
Milisauskas S., Kruk J., Die Wagendarstellung auf einem Trichterbecher aus Bronocice in Polen, „Archäologisches Korrespondenzblatt” 1982, nr 12, s. 141–144.
Pustovalov S.Z., Economy and social organization of northeastern Pontic steppe-forest-steppe pastoral populations: 2750–2000 BC (catacomb culture) [w:] Nomadism and pastoralism in the circle of Baltic-Pontic cultures: 5000–1650 BC, red. A. Kośko,„Baltic-Pontic-Studies” 1994, nr 2, s. 86–134.
Renfrew C., Archeologia i język. Łamigłówka pochodzenia Indoeuropejczyków, Warszawa–Poznań 2001.
Telegin D.Y., Pustovalov S.Z., Kovalyukh N.N., Relative and absolute chronology of yamnaya and catacomb monuments. The issue of coexistence [w:] Nomadism and pastoralism in the circle of Baltic-Pontic cultures: 4000–1000 BC, red. A. Kośko, „Baltic-Pontic Studies” 2003, nr 12, s. 132–184.
Uzarowiczowa A., Ornament na naczyniu kultury pucharów lejkowatych z Ostrowca Świętokrzyskiego, „Wiadomości Archeologiczne” 1975, nr 40, z. 1, s. 3–12.
Vasiliev I.B., Eneolit Povolžja, Kujbyšev 1981.
Velušček A., Ein Rad mit Achse aus dem Laibacher Moor [w:] Schleife, Schlitten, Rad und Wagen. Zur Frage früher Transportmittel nördlich der Alpen, red. J. Köninger, M. Mainberger, H. Schlichtherle, M. Vosteen, Gaienhofen–Hemmenhofen 2002, s. 38–42.
Wiślański T., Podstawy gospodarcze plemion neolitycznych w Polsce północno-zachodniej, Wrocław–Warszawa–Kraków 1969.
Žuravlev O., O pojavlenii domašnich lošadej na Ukrainie [w:] Nomadyzm a pastoralizm w międzyrzeczu Wisły i Dniepru (neolit, eneolit, epoka brązu), red. A. Kośko, M. Szmyt, Poznań 2004, s. 251–253.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2007
OPEN ACCESS