„Dzikie Pola” – strefa pogranicza między koczowniczym a osiadłym trybem życia w północno-zachodniej części basenu Morza Czarnego

Abstrakt

Tereny położone w północno-zachodniej części basenu Morza Czarnego od starożytności po XVIII wiek stanowiły charakterystyczną strefę pogranicza między koczowniczym a osiadłym trybem życia. Były to miejsca ścierania się odmiennych form organizacji społecznej, gospodarczej i politycznej. Wspólną cechą była niejednoznaczna przynależność państwowa, niski stopień zaludnienia oraz mozaika etniczno-kulturowa. Celem artykułu jest ukazanie cywilizacyjnej specyfiki tych terytoriów, ich roli w kontaktach między społecznościami koczowniczymi a osiadłymi oraz prześledzenie mechanizmów przekształceń społecznych. Autorka opiera się na szerokiej bazie źródłowej – kronikach bizantyjskich, węgierskich, ruskich i tureckich – oraz opracowaniach historycznych dotyczących migracji i kolonizacji. Zestawiając przykłady poszczególnych regionów, wyodrębnia cechy wspólne i różnice w procesach rozwojowych. Formułuje następujące wnioski: po pierwsze, granice strefy pogranicza ulegały stosunkowo niewielkim przesunięciom w długim okresie dziejowym, mimo zmiennych czynników politycznych i militarnych; po drugie, współistnienie ludności koczowniczej i osiadłej sprzyjało powstawaniu form gospodarki mieszanej, a także stopniowej asymilacji koczowników; po trzecie, słaba kontrola centralnych ośrodków władzy prowadziła do rozwoju nieformalnych struktur wojskowych, nierzadko wzorowanych na organizacji nomadów.