Słowa kluczowe
Romił Widyński
hesychazm
Widyń
Tyrnowo
Paroria
Strandża
Saloniki
Aulona
Rawanica
Kilifarewo
Jak cytować
Abstrakt
Artykuł jest poświęcony analizie działalności dwóch przedstawicieli późnośredniowiecznego monastycyzmu bałkańskiego: św. Teodozjusza Tyrnowskiego i św. Romiła Widyńskiego. Punktem wyjścia jest kontekst polityczno-religijny XIV wieku. Na tym tle autor ukazuje duchowe peregrynacje obu mnichów, które odzwierciedlają istnienie ponadpaństwowej wspólnoty Kościoła prawosławnego i rozwój nurtu mistyczno-ascetycznego (hesychazmu) we wschodnim chrześcijaństwie. Celem jest wskazanie wspólnych elementów drogi duchowej obu mnichów w kontekście ich wędrówek między ośrodkami monastycznymi Bałkanów i Bizancjum. Źródłem badań są dwa żywoty: Teodozjusza autorstwa patriarchy Konstantynopola Kalistosa oraz Romiła napisany przez jego ucznia, Grzegorza. Oba teksty są zestawione z literaturą bizantyńską i bułgarską, co pozwala na zarysowanie względnej chronologii wędrówek. Wnioski wskazują, że były one motywowane zarówno poszukiwaniem mistrzów duchowych, jak i koniecznością ucieczki przed zagrożeniami politycznymi i militarnymi. Autor podkreśla także znaczenie obu mnichów dla upowszechnienia hesychazmu w tradycji prawosławnej, czego symbolem stały się klasztor Teodozjusza w Kilifarewie i pustelnicza asceza Romiła. Obaj mnisi, mimo odmiennych doświadczeń, przyczynili się do integracji duchowej Bałkanów i utrwalenia wspólnoty prawosławnej ponad granicami państwowymi.
Bibliografia
Ajanov G., Stari manastiri v Strandža. Prinos kăm văprosa za mestopolo- ženieto na Sinaitovija manastir, „Izvestija na Archologičeskija Institut” 1939, nr 13, s. 253–263.
Andreev J., Dve chronologičeski izpravki kam epochata na car Ivan–Aleksandăr: koga Ivan-Aleksandăr e stăpil па bălgarskija prestol i prez koja godina se e săstojal săborăt protiv bogomilite i evreite [w:] Tărnovska Knižovna Škola, t. IV: Kulturno razvitie na bălgarskata dăržava krajat na XII–XIV vek, Četvărti meždunaroden simpozium Veliko Tărnovo, 16–18 oktomvri 1985, red. A. Davidov, V. Tāpkova-Zaimova, N. Dončeva-Panajotova, N. Dragova, J. Andreev, Sofija 1985, s. 308–309.
Andreev J., Romil [w:] Andreev J., Lazarov I., Pavlov P., Кой кой е в Средновековна България. Istoričeski spravočnik, Sofija 1994, s. 326–327. DOI: https://doi.org/10.1117/12.183160
Andreev J., Srednovekovnata Parorija i manastirăt na Grigorij Sinait (văprosi na lokalizacijata), „Epochi” 1993, t. 1, z. 2, s. 18–32.
Andreev J., Teodosij Tărnovski [w:] Andreev J., Lazarov I., Pavlov P., Koj koj e v Srednovekovna Bălgarija. Istoričeski spravočnik, Sofija 1994, s. 374–377.
Andreev J., Lazarov I., Pavlov P., Koj koj e v Srednovekovna Bălgarija. Istoričeski spravočnik, Sofija 1994.
Angelov D., Hesychazm in Medieval Bulgaria, „Bulgarian Historical Review” 1989, t. 17, z. 3, s. 41–61.
Angelov D., Isichazmăt – săštnost i rolja,, „Palaeobulgarica” 1981, t. 5, z. 4, s. 56–78.
Angelov D., Bogomilstvoto, Sofija 1993.
Balfour D., Saint Gregory of Sinai's Life Story and Spiritual Profile, „Theologia” 1982, nr 53, s. 30–62.
Beyer H.V., Κάλλιστος Ι. [w:] Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, t. V: K…–Κομνηνούτζικος, Erst. E. Trapp, Wien 1981, s. 44–46, nr 10478.
Biljarski I., Instituciite na srednovekovna Bălgarija. Vtoro bălgarsko carstvo (XII–XIV vek), Sofija 1998.
Bonarek J., Grecja po IV krucjacie: powstanie nowego porządku, próby zjednoczenia i katastrofa turecka [w:] Bonarek J., Czekalski T., Sprawski S., Turlej S., Historia Grecji, Kraków 2005, s. 335–402.
Božilov I., Bălgarski svetci văv vizantijskata agiografija [w:] Sedem etjuda po Srednovekovna istorija, Sofija 1995, s. 337–366.
Božilov I., Michail III Šišman Asen v goljamata politika na Balkanite (1323–1330) [w:] Božilov I., Gjuzelev V., Istorija na Srednovekovna Bălgarija VII–XIV vek, Sofija 1999, s. 562–581.
Božilov I., Političesko bezsilie i kulturen bljasăk: Ivan Aleksandăr Asen (1331–1371) [w:] Božilov I., Gjuzelev V., Istorija na Srednovekovna Bălgarija VII–XIV vek, Sofija 1999, s. 582–646.
Božilov I., „Trite Bălgarii” i tjachnata gibel [w:] I. Božilov, V. Gjuzelev, Istorija na Srednovekovna Bălgarija VII–XIV vek, Sofija 1999, s. 647–676.
Devos P., La version slave de la Vie de Saint Romylos, „Byzantion” 1961, t. 31, z. 1, s. 149–187.
Dujčev I., Kratkoto Klimentovo žitie ot Dimitrij Chomatian [w:] idem, Proučvanija vărchu srednovekovnata băłgarska istorija i kultura, Sofija 1981, s. 168–173.
Dujčev I., Literaturni otnošenija meždu vizantijcite, bălgarite i sărbite prez XIV-XV vek [w:] Izbrani proizvedenija, t. I: Vizantija i slavjanskijat svjat, prev. E. Ruskova, P. Danova, podb. i red. I. Božilov, Sofija 1998, s. 140–145.
Dujčev I., Romano (Romilo, Romolo) anacoreta in Bulgaria, santo, „Bibliotheca Sanctorum” 1969, nr 11, s. 312–316.
Dujčev I., Un fragment grec de la Vie de St. Romile, „Byzantinoslavica” 1937–1938, t. 7, s. 124–127.
Evangelatou-Notara F., Ἀδελφάτον, Διακονία: Evidence from Notes on Manuscripts, „Byzantion” 2005, t. 75, s. 164–170.
Felczak W., Wasilewski T., Historia Jugosławii, Wrocław 1985.
Fine J.V.A. jr., The Late Medieval Balkans. A Critical Survey from the Late Twelfth Century to the Ottoman Conquest, Ann Arbor 1987.
Gagova K., Trakija prez bălgarskoto srednovekovie. Istoričeska geografija, Sofija 20
Gjuzelev V., Bălgarija pri Terterevci (1280–1323) [w:] Božilov I., Gjuzelev V., Istorija na Srednovekovna Bălgarija VII–XIV vek, Sofija 1999, s. 545–561.
Gonis D., Săstav na Tărnovskija săbor ot 1359 g., „Istoričeski Pregled” 1989, t. 45, z. 1, s. 40–54.
Gorov G., Mestonachożdenieto na srednovekovnata Parorija i Sinaitovija manastir, „Istoričeski Pregled” 1972, t. 28, z. 1, s. 64–75.
Halkin F., Un eremite des Balkans au XIV siècle. La Vie grecque inédite de Saint Romylos, „Byzantion” 1961, t. 31, z. 1, s. 111–147.
Hauziński J., Początki penetracji politycznej i etnicznej Turków Osmańskich na Bałkanach, „Balcanica Posnaniensia. Acta et Studia” 1985, t. 2, s. 199–210.
Iliev I.G., The Long Life of Saint Clement of Ochrid. A Critical Edition, „Byzantinobulgarica” 1995, nr 9, s. 81–106.
Imber C., Osmanskata imperija 1300-1481 g., tłum. K. Georgieva, Sofija 2000.
Inalcik H., Osamanskata imperija. Klasičeskijat period 1300–1600, tłum. M. Christova, Sofija 2002.
Ivanov J., Житіја на св. Ивана Рилски, Sofija 1936, s. 38–51.
Ivanova K., Grigorij Dobropisec [w:] Starobălgarska literatura. Enciklopedičen rečnik, red. D. Petkanova, Veliko Tărnovo 2003, s. 125–126.
Ivanova K., Grigorij Sinait [w:] Starobălgarska literatura. Enciklopedičen rečnik, red. D. Petkanova, Veliko Tărnovo 2003, s. 128–129.
Ivanova K., Romil Vidinski [w:] Starobălgarska literatura. Enciklopedičen rečnik, red. D. Petkanova, Veliko Tărnovo 2003, s. 435.
Ivanova K., Matejic P., An Unknown Work of St. Romil of Vidín (Ravanica) (Preliminary Remarks), „Palaeobulgarica” 1993, t. 17, z. 4, s. 3–15.
Kaplaneres S., Ῥωμύλος [w:] Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, t. X: Πετσύσσα–Σιχούη, red. E. Trapp, Wien 1990, s. 146, nr 24533.
Kazhdan A.P. Avlon [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, t. I, New York–Oxford 1991, s. 238.
Kiselkov V.S., Žitieto na Teodosij Tărnovski kato istoričeski pametnik, Sofija 1926.
Kiselkov V.S., Kilifarevskijat otšelnik, „Bălgarska Istoričeska Biblioteka” 1928, t. 1, z. 2, s. 132–164.
Kiselkov V.S., Prouki i očerti po starobălgarska literatura, Sofija 1956.
Kiselkov V.S., Sv. Teodosij Tărnovski, Sofija 1926.
Koceva E., Kalist I [w:] Starobălgarska literatura. Enciklopedičen rečnik, red. D. Petkanova, Veliko Tărnovo 2003, s. 239–240.
Kočev N., Idejno-teoreticeskie korni isichazm, „Études Balkaniques” 1973, t. 9, z. 1, s. 48–61.
Konstantinova-Ivanova K., Njakoi momenti na bălgaro-vizantijskite literaturni vrăzki prez XIV v. (Isichazmăt i negovoto pronikvane v Bălgarija), „Starobălgarska Literatura” 1971, t. 1, s. 209–232.
Kovačev G., Bălgarskite zemi meždu iztočna Stara Planina i Strandža prez X1I-XIV vek (istoriko-archeologičesko izsledvane), Veliko Tărnovo 2002.
Kovačev G., Rusev I., Sveta Gora Slivenska. Opit za istorija na srednovekovnoto manastirsko selenie i rajona (XII–XVII v.), Veliko Tărnovo 2001.
Marčevski I., Isichazmăt. Učenieto za nesătvorenite božestveni energii i svetlini, Veliko Tărnovo 1996.
Matanov Ch., Bałkański chorizonti. Istorija, obšestva, ličnosti, t. I, Sofija 2004.
Matanov Ch., Michneva R., Ot Galipoli do Lepanto. Balkanite, Evropa i Osmanskoto našestvie 1354-1571 g., Sofija 1998.
Meyendorff J., Byzantine Hesychasme: Historical, Theological and Social Problems – Collected Studies, London 1974.
Meyendorff J., Grégoire Palamas et la mystique orthodoxe, Paris 1959.
Meyendorff J., Introduction à l’étude de Grégoire Palamas, Paris 1959.
Nicol D.M., The Last Centuries of Byzantium, 1261–1453, Cambridge 1996.
Nikolova B., Neravnijat păt na priznanieto. Kanoničnoto položenie na Bălgarskata cărkva prez Srednovekovieto, Sofija 2001.
Nikolova B., Ustrojstvo i upravlenie na Bălgarskata pravoslavna cărkva (IX–XIV vek), Sofija 1997.
Nikolova J., Gradoustrojstvo i architektura [w:] Istorija na Veliko Tărnovo, t. I: Praistorija, antičnost i srednovekovie, red. P. Petrov, Sofija 1986, s. 231–279.
Nikolova J., Kăm văprosa za ustrojstvoto na srednovekovnija Tărnovgrad (predimno po danni ot dosegašnite archeologičeski razkopki), „Trudove na Velikotărnovskija Universitet Kiril i Metodij. Istoričeski Fakultet” 1977–1978 (wyd. 1979), t. 15,z. 3, s. 69–105.
Nikolova J., Novi danni za piana na srednovekovnija grad Veliko Tărnovo, „Archeologya” 1964, t. 6, z. 1, s. 10–15.
Obolenskij D., Vizantijskoe sodružestvo nacij. Šest’ vizantijskich portretov, Moskva 1998.
Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, przeł. i red. H. Evert-Kappesowa, Warszawa 1968.
Panova R., Stoličnijat grad v kulturata na srednovekovna Bălgarija, Sofija 1995.
Petkanova D., Bălgarska srednovekovna literatura, Veliko Tarnovo 2001.
Petkanova D., Teodosij Tărnovski [w:] Starobălgarska literatura. Enciklopedičen rečnik, red. D. Petkanova, Veliko Tărnovo 2003, s. 507.
Popov A., Gradoustrojstven i architekturen oblik na Tărnovgrad XII-XIVv. [w:] Carstvaštijat grad Tărnov. Archeologičeski proučvanija, red. P. Petrov, Sofija 1985, s. 25–42.
Popov A., Târnovgrad selon les études archéologiques, „Bulgarian Historical Review” 1981, t. 9, z. 4, s. 42–57.
Soustal P., Tabula Imperii Byzantini, t. VI: Thrakien (Thrake, Rodopē und Haimimontos), Wien 1991.
Spiteris Y., Ostatni Ojcowie Kościoła. Kabasilas. Palamas, przeł. B. Widła, Warszawa 2006.
Stara bălgarska literatura, t. IV: Žitiepisni tvorbí, red. K. Ivanova, Sofija 1986.
Syrku P.A., Monacha Grigorija žitte prepodobnogo Romila, „Pamjatniki Drevnej Piś'mennosti i Iskusstva” 1900, nr 136, s. 1–34.
Soustal P., Tabula Imperii Byzantini, t. VI: Thrakien (Thrake, Rodopē und Haimimontos), Wien 1991.
Talbot A.M., Barlaam of Calabria [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, t. I, red. A.P. Kazhdan, New York–Oxford 1991, s. 257.
Talbot A.M., Gregory Sinaites [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, t. II, red. A.P. Kazhdan, New York–Oxford 1991, s. 883.
Talbot A.M., Romylos [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, t. III, red. A.P. Kazhdan, New York–Oxford 1991, s. 1812.
Talbot A.M., Cutler A., Kallistos I [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, t. II, red. A.P. Kazhdan, New York–Oxford 1991, s. 1095.
Talbot A.M., Hero A.C., Akindynos, Gregory [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, t. I, s. 45–46.
Talbot A.M., Kazhdan A., Theodosios of Tŭrnovo [w:] The Oxford Dictionary of Byzantium, t. III, s. 2052–2053.
Trapp E., Γρηγόριος [w:] Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, t. II: Βα…–Γώτ, Wien 1977, s. 251–252, nr 4601–4603.
Trapp E., Θεοδόσιος [w:] Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, t. IV: Θαδδαῖος–Ἰωσούφης, Wien 1980, s. 19, nr 7182.
Wasilewski T., Historia Bułgarii, Wrocław 1988.
Zlatarski V.N., „Sbornik za Narodni Umotvorenija” 1904, t. 20, nr 2, s. 1–41.
Žitie ot Georgija Skilica [w:] Ivanov J., Žitija na sv. Ivana Rilski, Sofija 1936, s. 38–51.
Гόνη Δ.B., Τὸ συγγραφικὸν ἔργον τοῦ οἰκουμενικοῦ πατριάρχου Καλλίστου Α., Άθῆναι 1980.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2009
OPEN ACCESS