Słowa kluczowe
Wenedowie
Kostobokowie
Dunaj
Protobułgarzy
źródła antyczne
Jak cytować
Abstrakt
W artykule podjęto kwestię obecności Słowian nad Dunajem przed pojawieniem się Protobułgarów na Półwyspie Bałkańskim i relacji między ludami słowiańskimi a tureckimi. Celem pracy jest analiza źródeł historycznych i geograficznych dotyczących topogenezy Słowian oraz ustalenie czasu i zakresu ich migracji ku południu Europy. Autor zastosował metodę krytycznej analizy źródeł antycznych i średniowiecznych, zestawiając świadectwa Nestora, Geografa Bawarskiego, Ptolemeusza, Pliniusza Starszego, Tabuli Peutingeriańskiej i źródeł bizantyńskich. Szczególną uwagę poświęcono identyfikacji plemion uznawanych za słowiańskie, takich jak Stawanowie czy Kostobokowie oraz analizie ich lokalizacji w rejonie Karpat i dolnego Dunaju. W pracy wykazano, że źródła od II do IV wieku wskazują na stopniowe przesuwanie się ludów słowiańskich ku południowi i obecność Wenedów w pobliżu dolnego Dunaju jeszcze przed VI wiekiem. Zdaniem autora wzmianki z Tabuli Peutingeriańskiej i przekazy o konfliktach sarmackich za czasów Konstantyna Wielkiego mogą świadczyć o wcześniejszym osadnictwie słowiańskim w tym regionie. Analiza prowadzi do wniosku, że Słowianie pojawili się nad Dunajem znacznie wcześniej niż zakładają tradycyjne koncepcje migracyjne. Kontakty z ludami tureckimi i sarmackimi odegrały istotną rolę w procesach etnicznych zachodzących na Bałkanach przed powstaniem państwa bułgarskiego.
Bibliografia
Ammiani Marcellini Rerum gestarum libri qui supersunt, ks. XVII i XXXI, wyd. W. Seyfarth, Lipsiae 1978.
C. Plinii Secundi Naturalis Historia, wyd. C. Mayhoff, Stuttgardiae 1967.
Castori Romanorum Cosmographi tabula quae dicuntur Peutingeriana, wyd. C. Miller, Ravensburg 1888.
Chronicon Paschale, t. 1, wyd. L. Dindorf, „Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae”, t. 4–5, Bonnae 1832. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112414149-002
Claudii Ptolemaei Geographia, wyd. C. Müller, Parisiis 1883.
Constantine Porphyrogenitus, De administrando imperio, wyd. J. Bekker, Bonnae 1840.
Consularia Constantinopolitana ad ann. 334 [w:] „Monumenta Germaniae Historica. Auctores Antiguissimi”, t. 9: Chronica minora, t. 1, wyd. Th. Mommsen, Berolini 1892, s. 234.
Descriptio civitatum ad septentrionalem plagam Danubii, wyd. В. Horák, D. Trávniček, „Rozpravy Československé Akademie Vĕd.” 1956, t. 66, z. 2.
Eunapius Sardianus, Fragmenta, wyd C. Müller [w:] „Fragmenta Historicorum Graecorum“, t. 4, Parisiis 1851, s. 7–57.
Eusebius, Εἰσ τόν βιόν τοῦ μακαρίου Κωνσταντίνου βασίλεως [w:] tegoż, Werke, wyd. I.A. Heickel, „Die griechisch-christlichen Schriftsteller des ersten drei Jahrhunderte“, t. 1, Leipzig 1902, s. 1–148.
Excerpta de legationibus Romanorum, wyd. C. de Boor [w:] Excerpta historica iussu Imp. Constantini Porphyrogeniti confecta…, wyd. U.P. Boissevain, C. de Boor, T. Buttner-Worbst, t. 1: Excerpta de legationibus Romanorum, Berolini 1903.
Excerpta historica iussu Imperatoris Constantini Porphyrogeniti confecta, t. 4: Excerpta de sententiis, wyd. U.Ph. Boissevain, Berolini 1906.
Excerpta Valesiana [w:] Ammiani Marcellini Rerum gestarum libri qui supersunt, wyd. 5. Gardthausen, t. 2, Lipsiae 1875, s. 280–338.
Fredegarii Chronicon, wyd. B. Krusch, „Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Merovingicarum”, t. 2, Hannower 1888, s. 1–193.
Gregorii Turonensis, Historia Francorum, wyd. W. Arndt „Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Merovingicarum”, t. 1, Hannower 1885.
Hieronymi Chronicon, wyd. R. Helm, Berlin 1956.
Ioannis Malalae Chronographia, wyd. L. Dindorf, Bonnae 1837.
Jordanes, Getica, wyd. Th. Mommsen, „Monumenta Germaniae Historica. Auctores antiquissimi”, t. 5, cz. 1, Berlin 1882.
Kretschmer K., Sarmatae [w:] Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. 1 A, 2, Stuttgart 1920, szp. 2542–2550.
Kretschmer K., Sarmatia [w:] Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. 1 A, 1, Stuttgart 1921, szp. 1–12.
Menander Protector, Fragmenta, fr. 48, [w:] Excerpta de legationibus Romanorum ad gentes, wyd. C. de Boor, [w:] Excerpta historica iussu Imperatoris Constantini Porphyrogeniti confect, t. 1, cz. 1, Berolini 1903, s. 208–210.
Menander Protector, Fragmenta, fr. 23 [w:] Excerpta de legationibus gentium ad Romanos, wyd. C. de Boor [w:] Excerpta historica…, t. 1, cz. 2, Berolini 1903, s. 454.
Menander Protector, Fragmenta, fr. 63–64, [w:] Excerpta de legationibus gentium ad Romanos, wyd. C. de Boor [w:] Excerpta historica…, t. 1, cz. 2, Berolini 1903, s. 471–476.
Nicephori Archiepiscopi Constantinopolitani Opuscula historica, wyd. C. de Boor, Lipsiae 1880.
Pauli Historia Langobardorum, red. G. Waitz, „Monumenta Germaniae Historica. Scriptores rerum Langobardicarum et Italicarum saeculi VI–IX”, Hannoverae 1878, s. 12–187.
Povest vremennyh let, t. 1, wyd. D.S. Lihačev, Moskva–Leningrad 1950.
Priscus Panites, Fragmenta, wyd. K. Müller, „Fragmenta Historicorum Graecorum“, t. 4 Parisiis 1851, s. 69–110.
Procopius, De Bellis, ks. I–IV, wyd. J. Haury [w:] tegoż, Opera Omnia, t. 1, Lipsiae 1905.
Procopius, De Bellis, ks. V–VIII, wyd. J. Haury [w:] tegoż, Opera Omnia, t. 2, Lipsiae 1905.
Ravennatis Anonymi Cosmographia, wyd. J. Schnetz [w:] Itineraria Romana, Lipsiae 1941.
Scriptores Historiae Augustae, Iulii Capitolini, Μ. Antoninus Philosophum, wyd. E. Hohl, Berolini 1971.
Seeck O., Caesarius 3 (Caesarius von Nazianz) [w:] Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. 3,1, Stuttgart 1897, szp. 1298–1300.
Strabonis Geographica, wyd. A. Meineke, Lipsiae 1866.
Theophanis Chronographia, wyd. J. Classen, „Corpus Scriptorum Historiae Byzantinae“, Bonnae 1839.
Theophylacti Simocattae Historiae, wyd. C. de Boor, Stuttgart 1972. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110407426
Zosimi comitis et exadvocati fisci, Historia nova, wyd. L. Mendelssohn, Lipsiae 1887.
Altheim F., Attila und die Hunnen, Baden–Baden 1951.
Altheim F., Geschichte der Hunnen, t. 1, Berlin 1959.
Altheim F., Geschichte der Hunnen, t. 5, Berlin 1962.
Biliński B., Drogi świata starożytnego ku ziemiom słowiańskim w świetle starożytnych świadectw literackich, „Archeologia” 1947, t. 1, s. 139–168.
Biliński B., Najstarsze świadectwa starożytne o Wiśle, „Eos” 1947, t. 42, z. 2, s. 192–209.
Czekanowski J., Wstęp do historii Słowian. Perspektywy antropologiczne, etnograficzne, archeologiczne i językowe, Poznań 1957.
Dąbrowski K., Hunowie europejscy [w:] Dąbrowski K., Nagrodzka-Majchrzyk T., Tryjarski E., Hunowie europejscy, Protobułgarzy, Pieczyngowie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1975, s. 11–146.
Fritze W.H., Zur Bedeutung der Awaren für slawische Ausdehnungsbewegung im frühen Mittelalter, „Zeitschrift für Ostforschung” 1979, t. 28, nr 3, s. 498–545.
Gisinger F., Peutingeriana [w:] Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft, t. 19, 2, Stuttgart 1938, szp. 1405–1412.
Halphen L., Les Barbares. Des grandes invasions aux conquêtes turques du XIe siècle, Paris 1948.
Haussig H.W., Theophylakts Ekskurs über die skytischen Völker, „Byzantion” 1953, t. 23, s. 275–462.
Haussig H.W., Zur Lösung der Awarenfrage, „Byzantinoslavica” 1973, t. 34, nr 2, s. 173–192.
Herrmann E., Slawisch-germanische Beziehungen im südostdeutschen Raum. Von der Spätantike bis zum Ungarnsturm. Ein Quellenbuch mit Erläuterungen, München 1965.
Jażdżewski K., Atlas do pradziejów Słowian, Łódź 1949.
Kollautz A., Völkerbewegungen an der unteren und mittleren Donau im Zeitraum von 568/562 bis 582 (Fall von Sirmium), „Zeitschrift für Ostforschung” 1979, t. 28, nr 3, s. 448–489.
Kostrzewski J., Kultura prapolska, Poznań 1947.
Kurnatowska Z., Die „Sclaveni” im Lichte der archäologischen Quellen, „Archaeologia Polona” 1974, t. 16, s. 51–66.
Kurnatowska Z., Słowiańszczyzna południowa, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1977.
Labuda G., Chronologie de guerres de Byzance contre les Avares et les Slaves à la fin du VIe siècle, „Byzantinoslavica” 1950, t. 1, s. 167–173.
Labuda G., Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny zachodniej, t. 3, Poznań 1975.
Labuda G., Okres wspólnoty słowiańskiej w świetle źródeł i tradycji historycznej, „Slavia Antiqua” 1948, t. 1, s. 181–227.
Labuda G., Pierwsze państwo słowiańskie. Państwo Samona, Poznań 1949.
Lehr-Spławiński T., O pochodzeniu i praojczyźnie Słowian, „Prace Instytutu Zachodniego”, t. 2, Poznań 1946.
Łowmiański H., Początki Polski, t. 2, Warszawa 1965.
Mańczak W., Praojczyzna Słowian, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1981.
Marquardt J., Osteuropäische und ostasiatische Streifzüge, Leipzig 1903.
Moravcsik G., Byzantinoturcica, t. 1: Die byzantinischen Quellen zur Geschichte der Türkovolker, Berlin 1958.
Moszyński K., Badania nad pochodzeniem i pierwotną kulturą Słowian, Kraków 1925.
Müllenhoff K., Deutsche Altertumskunde, t. 2, Berlin 1906.
Niederle L., Manuel de l᾿antiquité slave, Paris 1923.
Ostrogorski G., Dzieje Bizancjum, Warszawa 1967.
Peisker J., Die älteren Beziehungen der Slawen zu Turkotataren und Germanen und ihre sozialgeschichtliche Bedeutung, „Vierteljahrschrift für Sozial- und Wirtschaftsgeschichte“, t. 3, Berlin 1905.
Peisker J., The Expansion of the Slavs [w:] Cambridge Medieval History, red. H.M. Gwatkin, J.P. Whitney, t. 2, Cambridge 1926.
Plezia Μ., Greckie i łacińskie źródła do najstarszych dziejów Słowian, t. 1, Poznań–Kraków 1952.
Preidel H., Die Anfänge der slawischen Besiedlung Böhmens und Mährens, t. 1, Gräfeling b. München 1954.
Roman S., Gościnność [w:] Słownik starożytności słowiańskich, red. W. Kowalenko, G. Labuda, T. Lehr-Spławiński, t. 2, Wrocław–Warszawa–Kraków 1964, s. 141–142.
Schafarik P.J., Slawische Alterthümer, t. 1, Leipzig 1843.
Schmidt L., Geschichte der deutschen Stämme. Die Ostgermanen, München 1934.
Schwarz E., Das Vordringen der Slawen nach Westen, „Südostforschungen” 1956, t. 15, s. 86–108
Schwarz E., Die Frage der slawischen Landnahmezeit in Ostgermanien. Ein kritischer Überblick des derzeitigen Forschungsstandes, „Mitteilungen des österreichischen Instituts für Geschichtsforschung“ 1929, t. 43, s. 187–267. DOI: https://doi.org/10.7767/miog.1929.43.34.187
Szymański W., Awarzy [w:] Szymański W., Dąbrowska E., Awarzy, Węgrzy, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1979, s. 7–131.
Tymieniecki K., Ziemie polskie w starożytności. Ludy i kultury najdawniejsze, Poznań 1951.
Udalcov A.D., Osnovnyje voprosy etnogeneza słovian, „Sovetskaja Etnografija” 1947, t. 6–7, s. 3–13.
Udalcov A.D., Plemena evropejskoj Sarmatii II v.n.e., „Sovetskaja Etnografija” 1946, t. 5, 41–50.
Zakrzewski S., Opis grodów i terytoriów z północnej strony Dunaju czyli tzw. Geograf Bawarski, Lwów 1917.
Zášterova B., Les Avares et les Slaves dans la tactique de Maurice, „Rozpravy Československé Akademie Vĕd” t. 81, z. 3, Praha 1971.
Zeuss K., Die Deutschen und die Nachbarstämme, München 1837.
Licencja
© by Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii, Poznań, 1985
OPEN ACCESS