Słowa kluczowe
Cerkiew prawosławna
Litwa
Polska średniowieczna
metropolia kijowska
Jak cytować
Abstrakt
W artykule przeanalizowano działalność metropolitów kijowskich Cypriana i Grzegorza Camblaka oraz ich rolę w funkcjonowaniu Cerkwi prawosławnej w państwie polsko-litewskim na przełomie XIV i XV wieku. Celem pracy jest ukazanie wpływu polityki polsko-litewskiej oraz konfliktów między Litwą, Moskwą i patriarchatem konstantynopolitańskim na organizację Cerkwi prawosławnej. Autor zastosował metodę historyczną opartą na analizie dokumentów unickich, przywilejów monarszych i źródeł cerkiewnych. W pracy wykazano, że unia polsko-litewska i proces katolicyzacji Litwy doprowadziły do uprzywilejowania Kościoła katolickiego oraz podporządkowania prawosławia interesom politycznym państwa. Szczególną uwagę poświęcono działalności metropolity Cypriana, bułgarskiego duchownego związanego z tyrnowską szkołą piśmienniczą, który miał utrzymać jedność metropolii kijowskiej wobec rywalizacji Moskwy, Litwy i Polski. Autor analizuje także proces tworzenia odrębnych struktur cerkiewnych na ziemiach ruskich oraz polityczne znaczenie nominacji hierarchów prawosławnych. Wskazuje on, że działalność Cypriana i Grzegorza Camblaka była ważnym elementem walki o wpływy religijne i polityczne w Europie Wschodniej schyłku średniowiecza.
Bibliografia
Acta Patriarchatus Constantinopolitani, MCCCXV–MCCCCII, wyd. F. Miklosisch, J. Müller, Vindobonae 1860–1862.
Akta grodzkie i ziemskie z czasów Rzeczypospolitej Polskiej z archiwum tak zwanego bernardyńskiego we Lwowie w skutek fundacyi śp. Aleksandra hr. Stadnickiego, t. 7, Lwów 1878.
Akta Unii Polski z Litwą, t. 1–2, wyd. S. Kutrzeba, W. Semkowicz, Kraków 1932.
Akty, otnosjaščyjsja k istorii Zapadnoj Rossiji, t. 1, Sankt Peterburg 1846.
Arhiv jugo-zapadnoj Rossiji, cz. 1, t. 6, nr 1, Kiev 1883.
Arhiv jugo-zapadnoj Rossiji, cz. 1, t. 10, Kiev 1904.
Arhiv jugo-zapadnoj Rossiji, cz. 5, t. 1, Kiev 1869.
Codex epistolaris saeculi XV, t. 2, wyd. A. Lewicki, Kraków 1891.
Długosz J., Dziejów polskich ksiąg dwanaście, t. 4, Kraków 1869.
Hardt H. von der, Magnum Oecumenicum Constantiense Concilium, t. 4: Acta et Decreta, Francofurti–Lipsiae1700.
Kodeks dyplomatyczny katedry i diecezji wileńskiej, t. 1, wyd. J. Fijałek, W. Semkowicz, Kraków 1948.
Kojałowicz W. Wijuk, Historiae Lituanae, ks. 8, Antwerpia 1669.
Kojałowicz W. Wijuk, Miscellanea rerum ad statum ecclesiasticum in Magno Lituaniae Ducatu pertinentium, Wilno 1650.
Latopis ruski i kronika litewska, wyd. I. Daniłowicz, Wilno 1827.
Liber cancellariae Stanislai Ciołek. Ein Formelbuch der polnischen Königskanzlei aas der Zeit der hasitischen Bewegung. Herausgegeben, wyd. J. Caro, „Archiv für Österreichische Geschichte” t. 45, cz. 2, Wien 1871, s. 319–545.
Polnoe sobranie russkich letopisej, t. 3, Sankt Peterburg 1841.
Polnoe sobranije russkih letopisiej, t. 5, Sankt Peterburg 1851.
Polnoe sobranie russkich letopisiej, t. 6, Sankt Peterburg 1835.
Polnoe sobranie russkich letopisej, t. 11, Moskva 1965.
Polnoe sobranie russkich letopisej, t. 13, Moskva 1965.
Polnoe sobranie russkich letopisej, t. 17, Sankt Peterburg 1907.
Vetera Monumenta Poloniae et Lithuaniae, wyd. A. Theiner, t. 2, Roma 1861.
Wijuk Kojałowicz W., Miscellanea rerum ad statum ecclesiastcium in Magno Lituaniae Ducatu pertinentium, Wilno 1650.
Bardach J., Studia z ustroju i prawa Wielkiego Księstwa Litewskiego XIV–XVII wieku, Warszawa 1970.
Batiuškov P.M., Cholmskaja Rus’. Istoričeskija sud’by russkago Žabužja, Petersburg 1887.
Bieńkowski L., Organizacja Kościoła wschodniego w Polsce [w:] Kościół w Polsce. Studia nad historią Kościoła katolickiego w Polsce, t. 2: Wieki XVI–XVIII, red. J. Kłoczowski, Kraków 1969, s. 781–1049.
Čerepnin L. W., Russkije feodalnyje arhivy XIV–XV vekov, t. 1, Moskva 1948.
Čubatyj M., Istorija hristianstva na Rusy-Ukrajini, t. 2, Rome–New York 1976.
Czermak W., Sprawa równouprawnienia schizmatyków i katolików na Litwie 1432–1563, Kraków 1903.
Daniłowicz I., Skarbiec dyplomatów papieskich, cesarskich, królewskich, książęcych; uchwał narodowych, postanowień różnych władz i urzędów posługujących do krytycznego wyjaśnienia dziejów Litwy, Rusi Litewskiej i ościennych im krajów, t. 2, Wilno 1862.
Daškievič N., Zamjetki po istorii litovsko-russkago gosudarstva, Kijów 1885.
Fijałek J., Biskupstwa greckie na ziemiach ruskich od poł. XIV w. na podstawie źródeł greckich, „Kwartalnik Historyczny” 1897, t. 11, s. 1–48.
Finke H., Forschungen und Quellen zur Geschichte des Konstanz-Konzils, t. 2, Paderborn 1889.
Gelzer H., Beiträge zur russischen Kirchengeschichte aus griechischen Quellen, „Zeitschrift für Kirchengeschichte” 1892, t. 13, s. 246–281.
Glubokovskij N.N., Sv. Kiprian, mitropolit vseja Rossii (1374–1406), kak pisatel’, „Čtenija v Obščestve ljubitelej duchovnogo prosveščenija” 1892, luty, s. 358–424.
Golubinskij E., Istorija russkoj cerkvi, t. 2, Moskwa 1900.
Gorskij A.V., Fotij, mitropolit Kievskij i vseja Rossii, „Pribavlenija k izdaniju tvorenij svjatych otcov v russkom perevode” 1852, cz. 11, s. 207–271.
Grabski A.F., List Władysława Jagiełły i Witolda do Soboru w Konstancji (1417), „Nasza Przeszłość” 1966, t. 25, s. 277–284. DOI: https://doi.org/10.52204/np.1966.25.277-284
Grala H., Chrzestne imię Szwarna Daniłowicza. Ze studiów nad dyplomatyką południoworuską XIII i XIV wieku [w:] Słowiańszczyzna i dzieje powszechne. Studia ofiarowane Profesorowi Ludwikowi Bazylowowi w siedemdziesiątą rocznicę Jego urodzin, red. L. Jaśkiewicz i in., Warszawa 1985, s. 197–220.
Gruševskij A.S., Pinskoe Poles’e. Istoričeskie očerki, cz. 2: Turov, Gorodok i Pinsk v sostave Velikogo Knjažestva Litovskogo. Pinskoe starostvo korolevy Bony. XIV–XVI vv. Pinskie akty XV–XVI vv., Kiev 1903.
Halecki O., Przełom w dziejach unii kościelnej w XIV wieku, „Przegląd Powszechny” 1929, R. 46, t. 182, s. 276-297.
Hruševsky M., Istorija Ukrajiny-Rusy, t. 5, Lwów 1905.
Ivanov J., Bălgarskoto knižovno vlijanie v Rusija pri mitropolit Kiprian (1375–1406), „Izvestija na Instituta za bălgarska literatura” 1958, t. 6, s. 25–79.
Jacimirskij A.I., Grigorij Camblak. Očerk ego žizni, administrativnoj i knižnoj dejatelnosti, Sankt Peterburg 1904.
Kolankowski L., Dzieje Wielkiego Księstwa Litewskiego za Jagiellonów, t. 1, Warszawa 1930.
Kosman M., Tolerancja wyznaniowa na Litwie do XVIII w., „Odrodzenie i Reformacja w Polsce” 1973, t. 18, s. 95–123.
Leonid (Kavelin L.A.), archim., Kiprian do vosšestvija na Moskovskuju mitropoliju, „Čtenija v Imperatorskom Obščestve istorii i drevnostej rossijskich pri Moskovskom universitete” 1867, ks. 2, oddz. 1, s. 11–32.
Lewicki A., Sprawa Unii Kościelnej za Jagiełły, „Kwartalnik Historyczny” 1897, R. 11, s. 310–337.
Longinov A.V., Gramoty malorusskogo knjazja Jurija II i vkladnaja zapis’ knjazja Jurija Daniloviča Cholmskogo XIV veka, „Čtenija v Imperatorskom Obščestve istorii i drevnostej rossijskich pri Moskovskom universitete” 1887, ks. 2, s. 3–50.
Łowmiański H., Witold wielki książę litewski, Wilno 1930.
Makarij (Michaił Pietrowicz Bułgakow), Istorija russkoj cerkvi, wyd. 3, t. 2, Sankt-Peterburg 1889.
Makarij (Michaił Pietrowicz Bułgakow), Istorija russkoj cerkvi, wyd. 3, t. 3, Sankt-Peterburg 1888.
Makarij (Michaił Pietrowicz Bułgakow), Istorija russkoj cerkvi, wyd. 2 popr., t. 4: Istorija russkoj cerkvi v period mongol’skij, ks. 1, Sankt-Peterburg 1886.
Makarij (Michaił Pietrowicz Bułgakow), Istorija russkoj cerkvi, wyd. 2 popr., t. 5: Istorija russkoj cerkvi v period mongol’skij, ks. 2, Sankt-Peterburg 1886.
Mansvetov I., Mitropolit Kiprijan v ego liturgičeskoj dejatelnosti, Moskwa 1886.
Mečev K., Grigorij Camblak, Sofija 1969.
Morawski K., Historia Uniwersytetu Jagiellońskiego, t. 1, Kraków 1900.
Ochmański J., Biskupstwo wileńskie w średniowieczu. Ustrój i uposażenie, Poznań 1972.
Ochmański J., Powstanie i rozwój latyfundium biskupstwa wileńskiego (1387–1550), Poznań 1963.
Petruševič A.S., Cholmskoja eparhija i svjatitieli jeja, Lwów 1867.
Ploščanskij W.M., Prošloje Cholmskoj Rusi, t. 1, Wilno 1899.
Prochaska A., Dążenia do unii cerkiewnej za Jagiełły, „Przegląd Powszechny” 1896, R. 13, t. 51, s. 42–64.
Prochaska A., Władysław Jagiełło, t. 2, Kraków 1908.
Richenthal U. von, Chronik des Constanzer Conzil, Tübingen 1892.
Sawicki J., Rebaptisatio Ruthenorum w świetle polskiego ustawodawstwa synodalnego w XV i XVI wieku [w:] Pastori et Magistro, Lublin 1966, s. 229–246.
Silnicki T., Sobory powszechne a Polska, Warszawa 1962.
Sonevyćkyj L., Ukrajińskyj Episkopat Peremyśkoji i Chełmśkoji Eparchij w XV–XVI st., Roma 1955.
Stasiw M., Metropolia Haliciensis. Eius historia et iuridica forma, Roma 1960.
Trajdos T.M., Kościół katolicki na ziemiach ruskich Korony i Litwy za panowania króla Władysława II Jagiełły (1386–1434), t. 1, Wrocław 1983.
Turdeanu É., Grégoire Camblak. Faux arguments d’une biographie, „Revue des Études Slaves” 1946, t. 22, s. 46–81. DOI: https://doi.org/10.3406/slave.1946.1432
Wasilewski T., Historia Bułgarii, Warszawa–Wrocław–Kraków 1970.
Wlasowsky J., Outline History of the Ukrainian Orthodox Church, t. 1, New York 1974.
Zajkin W., Ustrój wewnętrzny Kościoła ruskiego w Wielkim Księstwie Litewskim w XV i XVI w. do Unii Lubelskiej, „Sprawozdania Towarzystwa Naukowego we Lwowie” 1930, t. 9, z. 3, s. 132–137.
Zakrzewski S., Wpływ sprawy ruskiej na państwo polskie w XIV w., Zamość 1922.
Licencja
© by Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii, Poznań, 1985
OPEN ACCESS