Słowa kluczowe
fortyfikacje rzymskie
Legio I Italica
wojny dackie
architektura wojskowa
limes dunajski
archeologia rzymska
Jak cytować
Abstrakt
Autor przedstawił wyniki badań nad najstarszymi odkrytymi umocnieniami legionowej twierdzy w Novae. Omówił związek tych obiektów z wojnami dackimi, prowadzonymi przez cesarzy rzymskich Domicjana i Trajana na przełomie I i II wieku n.e. Celem artykułu jest odtworzenie kolejnych etapów budowy systemu obronnego twierdzy i określenie ich chronologii na tle wydarzeń polityczno-militarnych. Autor zastosował metodę archeologiczną. Wykorzystał analizę stratygraficzną, dokumentację wykopalisk i interpretację reliktów architektury obronnej. Badania objęły przede wszystkim wschodni odcinek fortyfikacji, gdzie odsłonięto ślady drewnianej wieży, wału ziemnego, rowów obronnych, fundamentów murów i późniejszej przebudowy. Analiza pozwoliła wyróżnić kilka faz rozwoju systemu obronnego. Zmiany konstrukcyjne miały ścisły związek z zagrożeniem militarnym i doświadczeniami wojennymi. W artykule podkreślono, że analiza kolejnych faz budowy twierdzy pozwala lepiej zrozumieć rozwój rzymskiej architektury wojskowej nad dolnym Dunajem i zmiany strategii obronnej Imperium Romanum.
Bibliografia
L’Année épigraphique (AE).
Claudius Ptolemaeus, Geographia.
Corpus Inscriptionum Latinarum.
Jordanes, Getica.
Alföldy G., Halfmann H., M. Cornelius Nigrinus Curiatius Maternus. General Domitians und Rivale Trajans, „Chiron” 1973, t. 3, s. 331–373.
Alicu D., Tortürme der Römerlager in Dazien, „Acta Musei Napocensis” 1973, t. 10, s. 117–134.
Baatz D., Zur Geschützbewaffnung römischer Auxiliartruppen in der frühen und mittleren Kaiserzeit, „Bonner Jahrbücher” 1966, t. 166, s. 194–207.
Baatz D., Recenzja: G. Webster, The Roman Imperial Army of the First and Second Centuries A.D., London 1969, „Germania” 1973, t. 51, s. 539–541.
Bechert T., Römische Lagertore und ihre Bauinschriften, „Bonner Jahrbücher” 1971, t. 171, s. 201–249.
Beneš J., Auxilia Romana in Moesia atque in Dacia, Praha 1978.
Beuchel E., De legione Romanorum I Italica, Lipsiae 1903, s. 61–70.
Biernacki A., Brama zachodnia – Odcinek F [w:] Novae – Sektor Zachodni 1972, red. S. Parnicki-Pudełko, Poznań 1975, s. 8–18.
Boon G., Isca. The Roman Legionary Fortress at Caerleon, Mon., Cardiff 1972.
Bykowski K., Wykop XX (brama zachodnia), „Archeologia” 1979, t. 30, s. 210–222.
Cagnat R., Les deux camps de la légion IIIe Auguste à Lambèse, „Mémoires de l’Académie des Inscriptions et Belles-Lettres” 1908, t. 38, z. 1, s. 219–277. DOI: https://doi.org/10.3406/minf.1909.1131
Cagnat R., L’armée romaine d’Afrique et l’occupation militaire de l’Afrique sous les empereurs, Paris 1912, s. 441–550.
Cichorius C., Die Reliefs der Traianssäule, Berlin 1900, t. 2, s. 155–380.
Collingwood R. G., Richmond I., The Archaeology of Roman Britain, London 1969, s. 76–90.
Danov C., Die Thraker auf dem Ostbalkan von der hellenistischen Zeit bis zur Gründung Konstantinopels [w:] Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, red. H. Temporini, W. Haase, Berlin–New York 1979, t. II.7, z. 1, s. 21–185. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110837612-003
Detschew D., Antike Denkmäler aus Bulgarien, „Jahreshefte des Österreichischen Archäologischen Institutes” 1939, t. 31, z. 2, nr 7, s. 130–132.
Dimova V., Doikov V., Sexaginta Prista, „Izvestija na Narodnija Muzej v Ruse” 1964, t. 1, s. 11–24.
Dorutiu-Boilă E., Der niedermösische Limes unter Domitian. Zu einer Inschrift aus Ephesos [w:] Studien zu den Militärgrenzen Roms, Köln 1977, t. 2, s. 289–291.
Dorutiu-Boilă E., Inscripţiile din Scythia Minor, Bucureşti 1980.
Dorutiu-Boilă E., Some Observations on the Military Funeral Altar of Adamclisi, „Dacia” 1961, t. 5, s. 345–363.
Filow B., Prehistoric and Antique Finds from Bulgaria, „Izvestija na Istoričeskoto Družestvo” 1906, t. 2, s. 58–64.
Florescu G., Problema castrelor romane de la Mălăieşti, Drajna de Sus şi Pietroasa [w:] Omagiu lui C. Daicoviciu, Bucureşti 1960, s. 227–235.
Florescu G., Petolescu C., Inscripţiile Daciei Romane, Bucureşti 1977.
Gauer W., Untersuchungen zur Trajanssäule, Berlin 1977.
Gerasimova-Tomova V., Renseignements épigraphiques sur les mesures cadastrales des environs de Šumen sous le Bas Empire, „Izvestija na Narodnija Muzej Šumen” 1973, t. 6, s. 219–222.
Gerov B., Die Einfälle der Nordvölker in den Ostbalkanraum im Lichte der Münzschatzfunde. I. Das II. und III. Jahrhundert (101–284) [w:] Aufstieg und Niedergang der römischen Welt, red. H. Temporini, W. Haase, Berlin–New York 1977, t. 2, s. 110–181. DOI: https://doi.org/10.1515/9783110852882-005
Gerov B., Zwei neugefundene Militärdiplome aus Nordbulgarien, „Klio” 1959, t. 37, s. 208–216. DOI: https://doi.org/10.1524/klio.1959.37.jg.196
Gostar N., La fortification romaine de Barboşi, „Arheologia Moldovei” 1980, t. 9, s. 69–73.
Groller M. von, Die Grabungen im Lager Lauriacum [w:] Der römische Limes in Österreich, Wien 1902, t. 3, s. 33–80.
Gudea N., Das Römerlager von Breţcu (Angustia). Versuch einer Monographie, „Acta Musei Porolissensis” 1980, t. 4, s. 255–365.
Hilczerówna Z., Kotły miedziane z rączkami z profilowanym brzegiem, „Archeologia” 1961, t. 12, s. 106–113.
Hobley B., An Experimental Reconstruction of a Roman Military Turf Rampart [w:] Roman Frontier Studies 1967. The Proceedings of the Seventh International Congress held in Tel Aviv, Tel Aviv 1971, s. 21–34.
Horedt K., Die südsiebenbürgische Limesstrecke Dakiens [w:] Studien zu den Militärgrenzen Roms, Köln 1977, t 1, s. 331–338.
Horedt K., Ferenczi I., Lupu N., Mirea V., Rusu M., Raportul colectivului asupra săpăturilor executate în regiunea Târnava-Mare, „SCIV” 1950, t. 1, z. 1, s. 115–130.
Hunt A., Register of a Cohort in Moesia [w:] Raccolta di scritti in onore di G. Lumbroso, Milano 1925, s. 265–272.
Janon M., Recherches à Lambèse: I. La ville et les camps, „Antiquités Africaines” 1973, t. 7, s. 193–254. DOI: https://doi.org/10.3406/antaf.1973.1451
Kolendo J., Inskrypcje, „Archeologia” 1973, t. 23, s. 64–75.
Laet S. de, Portorium. Étude sur l’organisation douanière chez les Romains, surtout à l’époque du Haut-Empire, Brugge 1949, s. 204–220.
Laur-Belart R., Vindonissa. Lager und Vicus, Berlin–Leipzig 1935.
Limbrey S., Soil Science and Archaeology, London 1975. DOI: https://doi.org/10.1016/0305-4403(75)90068-0
Lupu N., Săpăturile de la Boiţa, „Materiale şi Cercetări Arheologice” 1961, t. 7, s. 411–424. DOI: https://doi.org/10.3406/mcarh.1961.1652
Macrea M., Organizarea provinciei Dacia, „Acta Musei Napocensis” 1966, t. 3, s. 113–151.
Macrea M., Şantierul arheologic Caşolţ-Boiţa, „Materiale şi Cercetări Arheologice” 1959, t. 6, s. 429–436. DOI: https://doi.org/10.3406/mcarh.1959.1226
Macrea M., Despre rezultatele cercetărilor întreprinse de şantierul arheologic Sf. Gheorghe-Breţcu 1950, „SCIV” 1951, t. 2, z. 1, s. 285–296.
Mócsy A., Romanisation und Gesellschaft in der römischen Provinz Moesia Superior, Budapest 1970.
Mrozewicz L., Plomby z Novae, „Archeologia” 1981, t. 32, s. 81–92.
Mrozewicz L., Strategiczne przesłanki utworzenia rzymskiej prowincji Mezji Dolnej, „Meander” 1975, t. 30, z. 7–8, s. 285–293.
Nesselhauf H., Publicum portorii Illyrici utriusque et ripae Thraciae, „Epigraphica” 1939, t. 1, s. 331–338.
Neumann A., Forschungen in Vindobona, 1948 bis 1967, Wien 1967.
Parnicki-Pudełko S., Castra, „Archeologia” 1976, t. 27, s. 160–165.
Parnicki-Pudełko S., Sprawozdanie z badań w Novae w roku 1960, „Archeologia” 1961, t. 12, s. 126–133.
Patsch C., Beiträge zur Völkerkunde von Südosteuropa, V/2: Der Kampf um den Donauraum unter Domitian und Trajan, „Sitzungsberichte der Akademie der Wissenschaften in Wien, Philosophisch-historische Klasse” 1937, t. 217, z. 1, s. 1–96.
Pârvan V., Histria IV. Inscripţii găsite în 1914 şi 1915, „Analele Academiei Române. Memoriile Secţiunii Istorice” 1916, t. 38, nr 15, 16, s. 556–593.
Pippidi D. M., Recenzja i sprawozdanie z prac epigraficznych, „Studii Clasice” 1964, t. 6, s. 331–342.
Protase D., Castre romane cu dublu zid de incintă descoperite în Dacia, „Sargetia” 1977, t. 13, s. 191–202.
Protase D., Römische Lager mit doppelten Umfassungsmauern in Dakien [w:] Limes. Akten des XI. Internationalen Limeskongresses, Budapest 1977, s. 303–311.
Rădulescu A., Bărbulescu M., De nouveau sur les légats de Trajan en Mésie inférieure entre 103 et 108 de n. è., „Dacia” 1981, t. 25, s. 353–358, nr 2.
Rebuffat R., Bu Njem 1970 , „Libya Antiqua” 1969–1970, t. 6–7, s. 107–165.
Rebuffat R., Les fortifications de Thamusida [w:] Thamusida, red. J. Callu, t. 1, Paris 1965, s. 169–210.
Richmond I., Roman Leaden Sealings from Brough-under-Stainmore, „Transactions of the Cumberland and Westmorland Antiquarian and Archaeological Society” 1936, t. 36, s. 104–125.
Richmond I., The Roman Fort at South Shields, „Archaeologia Aeliana” 1934, ser. 4, t. 11, s. 83–102.
Ritterling E., Legio (I Italica) [w:] Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft (RE), t. 12, z. 2, Stuttgart 1925, kol. 1407–1413, 1469.
Sarnowski T., Legionary Defences of Novae, „Archeologia” 1981, t. 32, s. 29–56.
Sarnowski T., Novae jako siedziba pierwszego legionu Italskiego, „Archeologia” 1976, t. 27, s. 53–65.
Sarnowski T., Odcinek IV. Brama północna i obwarowania legijne (sprawozdanie), „Archeologia” 1980, t. 31, s. 146–155.
Šašel J., Trajan's Canal at the Iron Gate, „Journal of Roman Studies” (JRS) 1973, t. 63, s. 80–85. DOI: https://doi.org/10.2307/299167
Skibiński S., Badania budowlano-konserwatorskie (sprawozdanie) [w:] Novae – Sektor Zachodni 1974, red. S. Parnicki-Pudełko, Poznań 1978, s. 22–35.
Starr C. G., The Roman Imperial Navy, 31 B.C.–A.D. 324, New York 1941, s. 135–140.
Ştefan G., Le camp romain de Drajna de Sus, „Dacia” 1945–1947, t. 11–12, s. 115–144. DOI: https://doi.org/10.3406/ingeo.1947.5271
Syme R., Rhine and Danube Legions under Domitian, „Journal of Roman Studies” (JRS) 1928, t. 18, z. 1, s. 41–55. DOI: https://doi.org/10.2307/296043
Tudor D., Le rôle défensif du camp romain de Slăveni sur le limes Alutanus en Dacie inférieure [w:] Studien zu den Militärgrenzen Roms, t. 2, Köln 1977, s. 399–403.
Tudor D., Oltenia romană, wyd. 3, Bucureşti 1968, s. 306–311, 341.
Velkov V., Iz istorii nižnedunajskogo limesa v konce I v. do n.e., „Vestnik Drevnej Istorii” (VDI) 1961, z. 2, s. 69–77.
Velkova Ž., Der thrakische Ursprung des Namens der Stadt Novae (Moesia inferior), „Klio” 1976, t. 58, s. 41–45. DOI: https://doi.org/10.1515/9783112527269-004
Vulić N., Antički spomenici naše zemlje, „Spomenik” 1941–1948, t. 98, s. 222, nr 441.
Vulpe R., La victoire de Trajan à Nicopolis ad Istrum [w:] Studia in honorem V. Beševliev, red. V. Georgiev, Sofia 1978, s. 165–172, 463–474.
Vulpe R., Barnea I., Din Istoria Dobrogei, Bucureşti 1968, t. 2, s. 71–73, 423–430.
Weerd H. van de, Étude historique sur trois légions romaines du Bas-Danube, Louvain–Paris 1907, s. 250–265.
Žuglev K., Ikonomičeskoto položenie v Trakija i Mizija i tărgovskite im otnošenija s Italija prez I i II v. ot n.e., „Godišnik na Sofijskija Universitet, Filologičeski Fakultet” 1965, t. 59, z. 3, s. 250–270.
Licencja
Copyright
© by Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Historii, Poznań, 1984
OPEN ACCESS