Ogólnopolska kariera śląskiego wulgaryzmu

Main Article Content

Bogusław Wyderka

Abstrakt

Artykuł omawia dzieje wulgaryzmu ciul, który z dialektu śląskiego przeszedł do odmiany potocznej polszczyzny ogólnej. Po raz pierwszy wulgaryzm zapisano w 1875 r. w śląskich dokumentach sądowych. Leksem pochodzi z gwar czeskich (por. culík ‘warkocz, spleciona kępa włosów’) lub morawskich (culík ‘sopel’). Pierwotne znaczenie uległo metaforyzacji i zaczęło oznaczać ‘narząd męski, penis’. Wyraz ciul jako wulgaryzm zaczął być używany w funkcji wyzwiska, co dokumentują zapisy archiwalne. W różnych typach kontaktów owo obraźliwe określenie mężczyzny łatwo zmieniało semantykę i ekspresyjne zabarwienie, od ‘oszusta, szumowiny’ po ‘niedorajdę, głupka’. Pierwotne wulgarne znaczenie leksemu rozszczepiało się na kolejne warianty, które zaczęły się neutralizować i tracić więź semantyczną z pierwotnym znaczeniem wulgarnym. Z kolei szerokie ramy kontaktów kulturowo-językowych w relacjach ponadregionalnych umożliwiły zadomowienie się ekspresywizmu w polszczyźnie potocznej. Proces dokonywał się w miarę dynamicznie, ponieważ w rozprzestrzenianiu się leksemu i nowych znaczeń dużą rolę odgrywały społecznościowe media cyfrowe.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Dział
Artykuły i rozprawy

Bibliografia

    Anusiewicz J., Skawiński J. (1966), Słownik polszczyzny potocznej, Warszawa–Wrocław.

    Bańkowski A. (2000), Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1–2, Warszawa.

    Bartoš F. (oprac.) (1906), Dialektický slonvík moravský, Praha.

    Bergen B.K. (2019), What the F. Co przeklinanie mówi o naszym języku, umyśle i nas samych, Kraków.

    Bieńkowska D., Cybulski M., Umińska-Tytoń E. (2007), Słownik dwudziestowiecznej Łodzi, Łódź.

    ESJPXVII, Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku (https://sxvii.pl/).

    Grochowski M. (2008), Słownik polskich przekleństw i wulgaryzmów, wyd. III, Warszawa.

    Grybosiowa A. (1998), Liberalizacja społecznej oceny wulgaryzmów, [w:] Człowiek – dzieło – sacrum, pod red. S. Gajdy i H.J. Sobeczki, Opole, s. 361–369.

    ISJP, Inny słownik języka polskiego PWN, red. M. Bańko, t. 1–2, Warszawa 2000.

    Iżykowska M., Starczewska-Wojnar A. (2015), „Ty bestya! Ty kamelo!”. Agresja językowa w polszczyźnie śląskiej (1845–1938), Opole.

    KarSGP, Karłowicz J., Słownik gwar polskich, t. I–VI, Kraków 1900–1911.

    KąśOrawa, Kąś J., Słownik gwary orawskiej, Kraków 2003.

    KąśPodhale, Kąś J., Ilustrowany leksykon gwary i kultury podhalańskiej, t. II, Bukowina Tatrzańska–Nowy Sącz 2015.+

    Kowalikowa J. (1994), Znaczenie i funkcja wyrazów tzw. brzydkich we współczesnej polszczyźnie mówionej, (w:) Współczesna polszczyzna mówiona w odmianie opracowanej (oficjalnej), pod red. Z. Kurzowej i W. Śliwińskiego, Kraków, s. 105–113.

    Kowalikowa J. (2000), Wulgaryzmy we współczesnej polszczyźnie, [w:] Język trzeciego tysiąclecia, pod red. G. Szpili, Kraków, s. 121–132.

    LindeSJP, Linde S.B., Słownik języka polskiego, t. 1–4, Warszawa 1807–1814.

    Lewinson J. (1996), Słownik seksualizmów polskich, Warszawa.

    Machek V. (1997), Etymologický slovník jazyka českého, Praha.

    Malinowski L. (1892), O niektórych wyrazach ludowych polskich. Zapiski porównawcze, Kraków.

    Miejski słownik slangu i mowy potocznej ( https://www.miejski.pl/).

    Narodowy Korpus Języka Polskiego ( www.nkjp.uni.lodz.pl/).

    Nowak J.K. (2012), Słownik gwary górali żywieckich, Żywiec–Grójec–Warszawa.

    OleschAn, Olesch R. (1958–1959), Der Vorschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Bd I–II, Berlin.

    Ożóg K. (2006), Pauperyzacja języka współczesnej polityki, „LingVariaˮ nr 1, s. 81–90.

    PSWP, Praktyczny słownik współczesnej polszczyzny, red. H. Zgółkowa, t. 1–50, Poznań 1994–2005.

    Rejzek J. (2001), Český etymologický slovník, Praha.

    Ripka I. red., 1994, Slovník slovenských nárečí, t. 1, Bratislava.

    SGP PAN, Słownik gwar polskich, opracowany przez Zakład Dialektologii Polskiej Instytutu Języka Polskiego Polskiej Akademii Nauk w Krakowie, t. 1–2, red. M. Karaś, t. 3–5, red. J. Reichan, Wrocław–Kraków 1979–1998; t. 6–7, red. J. Okoniowa, Kraków 2001–2013.

    SGŚ, Słownik gwar śląskich, t. 1–XVI, red. B. Wyderka, Opole 2000–2017.

    SJPDor, Słownik języka polskiego, t. 1–11, pod red. W. Doroszewskiego, Warszawa 1958–1969.

    SJPDubisz, Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1–4, pod red. S. Dubisza, Warszawa 2003.

    SJPDunaj, Słownik współczesnego języka polskiego, red. B. Dunaj, Warszawa 1996.

    SłCiesz, Słownik gwarowy Śląska Cieszyńskiego, pod red. J. Wronicz, wyd. II, Ustroń 2010.

    Słownik języka polskiego (https://sjp.pl/).

    SłStp, Słownik staropolski, red. S. Urbańczyk, t. 1–11, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1953–2002.

    SłWar, Słownik języka polskiego, t. 1–8, pod red. J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego, Warszawa 1900–1927.

    SłWil, Słownik języka polskiego, A. Zdanowicz i in., t. 1–2, Wilno 1861.

    SPXVI, Słownik polszczyzny XVI w., t. III: BY–CYZ, Wrocław–Warszawa–Kraków 1968.

    SPLP, Słownik polskich leksemów potocznych, red. W. Lubaś, t. 1: A–Ć, Kraków 2001.

    Stomma L., 2000, Słownik polskich wyzwisk, inwektyw i określeń pejoratywnych, Warszawa.

    WSJP, Wielki słownik języka polskiego IJP PAN, red. P. Żmigrodzki (www.wsjp.pl/).

    WSJP PWN, Wielki słownik języka polskiego PWN, t. 1–5, pod red. S. Dubisza, Warszawa 2018.

    ZarAJŚ: Zaręba A., Atlas językowy Śląska, t. I–VIII, Warszawa–Kraków 1969–1990.

    Zarzeczny G., Mazurek M. (2009), Co komunikują polskie wulgaryzmy?, [w:] Procesy rozwojowe współczesnej polszczyzny, cz. 1: Najnowsze zjawiska w polszczyźnie, pod red. K. Zalejarza i K. Ruty, Poznań, s. 174–183.