Abstrakt
Polski Spisz stanowi przykład regionu pogranicza, który wielokrotnie zmieniał przynależność państwową. Przez wiele stuleci pozostawał w kręgu oddziaływania węgierskich i słowackich systemów politycznych. Jego kultura nosi również ślady wpływów niemieckich czy wołoskich. Historyczne uwarunkowania, a także procesy migracyjne i globalizacyjne sprawiły, że wspomniany region stał się miejscem zetknięcia się i współegzystowania na przestrzeni czasów różnych kodów werbalnych, zarówno na poziomie ogólnonarodowym, jak i lokalnym. Kwestię tę rozważa się na podstawie materiału wyekscerpowanego z Korpusu Spiskiego – bazy tekstów i nagrań gwarowych. Na marginesie opisu wyodrębnionych opozycji lingwalnych oraz typów komunikacji międzyjęzykowej zarysowano nowe perspektywy badawcze.
Bibliografia
Biały Z. (1987), Polski Spisz. Historyczne uwarunkowania kultury ludowej tego regionu i sposoby jej badania po II wojnie światowej, [w:] Polski Spisz. Jedność kultury ludowej i jej historyczne uwarunkowania. Środowisko naturalne – warunki gospodarowania. Antropologia. Gwary, red. tenże, Kraków, s. 7–57.
Bubak J. (1983), Stan badań nad gwarami na Spiszu, „Język Polski”, z. 4–5, s. 322–334.
Grochola-Szczepanek H. (2012), Język mieszkańców Spisza. Płeć jako czynnik różnicujący, Kraków.
Grochola-Szczepanek H., Górski R.L., von Waldenfels R., Woźniak M. (2019), Korpus języka mówionego mieszkańców Spisza, „LingVaria”, t. 14, nr 27, s. 165–180. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.14.2019.27.11
Kąś J., Rak M. (2024–2025), Ilustrowany słownik gwary i kultury spiskiej, t. 1: A–J, t. 2: K-Ó, Kraków. DOI: https://doi.org/10.12797/9788383683515
Klimkowski T. (2021), Współczesne języki wołoskie, „Balcanica Posnaniensia. Acta et studia”, t. 28, nr 1, s. 363–394. DOI: https://doi.org/10.14746/bp.2021.28.15
Korpus Spiski (2015–2019), https://spisz.ijp.pan.pl, 15.12.2024–30.03.2025.
Kostecka-Sadowa A. (2019), Zapożyczenia niemieckie w gwarze spiskiej (na podstawie materiału zgromadzonego w Korpusie spiskim), „Gwary Dziś”, t. 11, s. 123–134. DOI: https://doi.org/10.14746/gd.2019.11.10
Kroh A. (2000), Spisz, Spiš, Zips, Szepes, [w:] Spisz. Wielokulturowe dziedzictwo, red. tenże, Sejny, s. 9–24.
Krzywda P. (2012), Charakterystyka geograficzno-historyczna obszaru zamieszkiwanego przez Górali Spiskich, [w:] Kultura ludowa Górali Spiskich, red. U. Janicka-Krzywda, Kraków, s. 7–34.
Kurek H. (1995), Przemiany językowe wsi regionu krośnieńskiego. Studium socjolingwistyczne, Kraków.
Németh M. (2008), Zapożyczenia węgierskie w gwarze orawskiej i drogi ich przenikania, Kraków.
Nieporowski P., Steciąg M., Zábranský L. (2019), Lingua receptiva czy lingua franca? Wybór modelu komunikacji językowej na polsko-czeskim pograniczu (na podstawie badań ankietowych z kraju hradeckiego i ziemi kłodzkiej z Wałbrzychem), „Socjolingwistyka”, t. 33, s. 59–75. DOI: https://doi.org/10.17651/SOCJOLING.33.4
Oskaar E. (1990), Language contact and culture contact: towards an integrative approach in second language acquisition research, [w:] Current trends in European Second Language Acquisition Research, „Multilingual Matters”, red. H.W. Dechert, Clevendon, s. 230–243.
Pelcowa H. (2019), Pogranicze językowe i kulturowe polsko-wschodniosłowiańskie w obliczu tendencji globalizacyjnych (na materiale gwar Lubelszczyzny), „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN”, t. 67, s. 263–275. DOI: https://doi.org/10.26485/RKJ/2019/67/18
Pilch K. (2018), Có sify prziniesły, czyli wpływ języka angielskiego na gwarę spiską (na podstawie danych z Korpusu Spiskiego), nieopublikowany referat wygłoszony na konferencji Języki i dialekty na pograniczach, kresach i peryferiach in memoriam Professoris Slavomiri Gala (Łódź, 7–8 grudnia 2018), udostępniony dzięki uprzejmości Autora.
Popowska-Taborska H. (1986), Losy niektórych karpatyzmów w gwarach polskich, „Slavia Occidentalis”, t. 43, s. 193–200.
Rak M. (2016), Badania dialektologiczne na Polskim Spiszu, „Wierchy”, t. 82, s. 135–144.
Sadowski A. (2008), Pogranicze – pograniczność – tożsamość pograniczna, „Pogranicze. Studia Społeczne”, t. 14, s. 17–30.
Sikora K. (2010), Spisz – kraina wielu kultur, fot. Ł. Olszewski, Łapsze Niżne–Tarnów.
Skawiński M. (2003), Ludność współczesnego polskiego Spiszu, [w:] Terra Scepusiensis. Stan badań nad dziejami Spiszu, red. R. Gładkiewicz, M. Homza, Levoča–Wrocław, s. 953–957.
Smułkowa E. (2002a), Białoruś – Polska. Zagadnienia społeczno-polityczne, [w:] taż, Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie, Warszawa, s. 481–582.
Smułkowa E. (2002b), Pogranicze językowe jako przedmiot współczesnej dialektologii, [w:] taż, Białoruś i pogranicza. Studia o języku i społeczeństwie, Warszawa, s. 425–431.
Sobierajski Z. (1963), Z morfologicznych wpływów słowackich na polskie gwary spiskie, [w:] Prace na V Międzynarodowy Kongres Slawistów w Sofii 1963, „Z Polskich Studiów Slawistycznych”, seria 2: Językoznawstwo, red. W. Doroszewski, Warszawa, s. 319−330.
Sobierajski Z. (1983), Geolingwistyczna analiza związków międzysłowiańskich na Spiszu, [w:] Prace na IX Międzynarodowy Kongres Slawistów w Kijowie 1983, „Z Polskich Studiów Slawistycznych”, seria VI: Językoznawstwo, red. M. Basaj i in., Warszawa, s. 383–403.
Sokołowska J. (2003), Leksykalne wpływy węgierskie na polskie gwary spiskie, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Rzeszowskiego. Językoznawstwo”, z. 1, s. 112–122.
Stachowski M. (2005), Karpatyzm leksykalny, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze”, z. 122 (2004), s. 179–188.
Steciąg M. (2018), Lingua receptiva czy lingua franca – zachowania językowe mieszkańców polsko- czeskiego pogranicza, „Zielonogórskie Seminaria Językoznawcze”, r. 2017: Wokół dziejów używania polszczyzny – wspólnoty, potrzeby, zachowania komunikatywne, s. 363–375.
Steciąg M. (2020), Lingua receptiva. Wyzwania wielojęzycznej komunikacji receptywnej w Europie, „Postscriptum Polonistyczne”, t. 26, nr 2, s. 31–42. DOI: https://doi.org/10.31261/PS_P.2020.26.02
Szyfer A. (1962), Słownictwo pasterskie Tatr i Podhala, [w:] Pasterstwo Tatr Polskich i Podhala, t. 4: Historia osadnictwa i organizacja społeczna pasterstwa oraz słownictwo pasterskie Tatr Polskich i Podhala, red. W. Antoniewicz, Wrocław–Warszawa–Kraków, s. 107–162.
Witalisz A. (2016), Przewodnik po anglicyzmach w języku polskim, Kraków.
Wolak B. (2022), Magyar jövevényszavak a Szepesi nyelvjárásban és azok használata, praca magisterska obroniona na Wydziale Filologicznym UJ, Kraków, https://www.ap.uj.edu.pl/diplomas/160395/, 5.03.2025.
Wolnicz-Pawłowska E. (1998), Nazewnictwo obszarów pogranicznych. Wprowadzenie, [w:] Polskie nazwy własne. Encyklopedia, red. E. Rzetelska-Feleszko, Warszawa–Kraków, s. 397–399.
Woźny A. (2012), Pasterstwo i gospodarka hodowlana, [w:] Kultura ludowa Górali Spiskich, red. U. Janicka-Krzywda, Kraków, s. 65–92.
Zaręba A. (1978), Kontakty leksykalne na pograniczu językowym polsko-czeskosłowackim, [w:] Prace na VIII Międzynarodowy Kongres Slawistów w Zagrzebiu 1978, „Z Polskich Studiów Slawistycznych”, seria V: Językoznawstwo, red. M. Basaj i in., Warszawa, s. 333–341.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Ilona Kulak
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Gwary Dziś są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Gwary Dziś udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2015 r. w Gwarach Dziś pod następującymi warunkami:
uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).