Słowa kluczowe
gwary Warmii
gwary dawnych Prus Wschodnich
geografia lingwistyczna
kontakty językowe
Jak cytować
Abstrakt
W tekście scharakteryzowano ankiety do Niemieckiego atlasu językowego z obszaru dzisiejszej Warmii. Są to tłumaczenia zdań z języka niemieckiego na gwarę warmińską ze wsi z powiatów olsztyńskiego i reszelskiego zapisane w drugiej połowie XIX w. Materiały te mogą posłużyć do rekonstrukcji ówczesnej gwary, a także być źródłem informacji o cechach dialektalnych dla depozytariuszy gwary warmińskiej.
W ankietach zostały udokumentowane charakterystyczne dla omawianego obszaru cechy fonetyczne takie, jak: brak mazurzenia, asynchroniczna wymowa spółgłosek wargowych miękkich (mnieć ‘mieć’) i redukcja spółgłosek wargowych jako konsekwencja tej asynchronii (pozie ‘powie’), jotacja nagłosowej samogłoski i (jiść ‘iść’), wymowa przedniej samogłoski nosowej ę jako aj (gajsi ‘gęsi’). Ankiety Wenkera pokazują także konkurowanie leksemów polskich i niemieckich na oznaczenie tego samego desygnatu, np. do młócki – do draszowania, gospodarz – gbur, ciasto – kuch.
Komentarze do ankiet, zapisywane przez miejscowych nauczycieli, w odpowiedzi na pytanie o skład ludnościowy i używany język, wskazują dobitnie na przewagę gwar warmińskich w drugiej połowie XIX w. jako podstawowego kodu komunikacyjnego.
Bibliografia
Bredinken – Bredynki (dawniej Bredynek), gm. Biskupiec, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 281.
Daumen – Tumiany, gm. Barczewo, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 088.
Deuthen – Dajtki, obecnie część Olsztyna, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 076.
Dietrichswalde – Gietrzwałd, gm. Gietrzwałd, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 53 659.
Diwitten – Dywity, gm. Dywity, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 264.
Fittigsdorf – Wójtowo, gm. Barczewo, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 079.
Friedrichstädt – Pokrzywy, gm. Purda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 56 978.
Gillau – Giławy, gm. Purda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 165.
Göttkendorf – Gutkowo, gm. Jonkowo, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 53 653.
Groß Kleberg – Klebark Wielki, gm. Purda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 081.
Groß Purden – Purda, gm. Purda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 162.
Hirschberg – Jedzbark, gm. Barczewo, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 086.
Klein Kleeberg – Klebark Mały, gm. Purda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 53 654.
Lengainen – Łęgajny, gm. Barczewo, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 080.
Micken – Myki, gm. Dywity, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 078
Mokainen – Mokiny, gm. Barczewo, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 085.
Neu Kaletka – Nowa Kaletka, gm. Purda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 034.
Ottendorf – Radosty, gm. Barczewo, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 270.
Plautzig – Pluski, gm. Stawiguda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 56 977.
Raschung – Rasząg, gm. Biskupiec, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 094.
Rochlack – Rukławki, gm. Biskupiec, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 276.
Rosenau – Różnowo, gm. Dywity, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 265.
Schoenbrück – Sząbruk, gm. Gietrzwałd, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 153.
Skaibotten – Skajboty, gm. Barczewo, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 084.
Stabigotten – Stawiguda, gm. Stawiguda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 56 976.
Wengoien – Węgój, gm. Biskupiec, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 57 279.
Wiranden – Wyrandy, gm. Purda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 53 660.
Woritten – Woryty, gm. Gietrzwałd, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 53 652.
Wuttrienen – Butryny, gm. Purda, pow. olsztyński, nr kwestionariusza 56 979.
Barczewski W. (1923–2020), Dialekt warmiński, [w:] Kiermasy na Warmii, oprac. J. Chłosta, Olsztyn, s. 16–17.
Biolik M. (2014), Dialekt warmiński. Fonetyka i fonologia, Olsztyn.
Chłosta J. (2002), Słownik Warmii (historyczno-geograficzny), Olsztyn
Chłosta J. (2007), W obronie ojców mowy i wiary. Jan Liszewski redaktor, wydawca, poeta, Olsztyn.
Chojnacki W. (1948), Jan Liszewski, założyciel „Gazety Olsztyńskiej”, „Przegląd Zachodni”, nr 11, s. 543–547.
Cyfus E., Ruch Ł., Lewandowska I. (2020), Słownik gwary warmińskiej. Miniwersja dla każdego / Ksiójżeczka ło godce warnijski. No kożdygo, Olsztyn.
Dejna K. (1981), Atlas polskich innowacji dialektalnych, Warszawa–Łódź.
Kruk E. (2003), Warmia i Mazury, Wrocław.
Nitsch K. (1954), Wybór pism polonistycznych, t. 3: Pisma Pomorzoznawcze, Wrocław–Kraków.
Popowska-Taborska H., Rzetelska-Feleszko E. (2009), Dialekty kaszubskie w świetle XIX-wiecznych materiałów archiwalnych. Prezentacja i opracowanie kaszubskich materiałów językowych zebranych przez Georga Wenkera w latach 1879–1887, Warszawa.
Rembiszewska D.K. (2011), Okamgniętko czyli chwileczka – o jednym z wyrazów w XIX-wiecznych ankietach Georga Wenkera, „Prace Filologiczne. Seria Językoznawcza”, t. 62, s. 249–253.
Rembiszewska D.K. (2012), Nazwy ‘ubrania’ w XIX-wiecznych ankietach Georga Wenkera z obszaru Mazur, Warmii i Ostródzkiego, „Poradnik Językowy”, nr 8 (697), s. 67–75.
Rembiszewska D.K. (2015), Niemieckie pożyczki leksykalne w XIX-wiecznych materiałach Georga Wenkera z obszaru Warmii i Mazur, „Gwary Dziś”, t. 7, s. 231–238.
Rembiszewska D.K. (2020), Gwary Mazur wschodnich w XIX wieku (na podstawie ankiet Georga Wenkera do Niemieckiego atlasu językowego), Warszawa.
Rembiszewska D.K., Siatkowski J. (2023), Ankiety do Niemieckiego atlasu językowego z Mazur, Warmii i terenów sąsiednich jako źródło leksyki gwarowej, „Rocznik Slawistyczny”, t. 72, s. 199–257. DOI: https://doi.org/10.24425/rslaw.2023.147263
Rembiszewska D.K., Siatkowski J. (2024), Pogranicze Dziewiętnastowieczne materiały gwarowe z obszaru Warmii, Mazur i terenów sąsiednich, cz. 1, Warszawa. DOI: https://doi.org/10.11649/978-83-66369-59-7
Rzetelska-Feleszko E. (2006) [2009], Przydatność materiałów Georga Wenkera z roku 1880 dla Warmii i Mazur (na podstawie doświadczeń kaszubskich, [w:] Onomastyka regionalna, red. J. Duma,
Olsztyn, s. 156–163; przedruk: H. Popowska-Taborska, E. Rzetelska-Feleszko (2009), Dialekty kaszubskie w świetle XIX-wiecznych materiałów archiwalnych, Warszawa, s. 196–201.
Siatkowski J. (1958), Słownictwo Warmii i Mazur. Budownictwo i obróbka drewna, Studia Warmińsko-Mazurskie, t. 1, Wrocław–Warszawa.
Ściebora A. (1971), Wymowa samogłosek nosowych w gwarach warmińskich i mazurskich, „Prace Filologiczne”, t. 21, s. 5–49.
Wenkerbogen-Katalog b.d, https://apps.dsa.info/wenker/bogen/1, 2.01.2025.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Dorota Krystyna Rembiszewska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Gwary Dziś są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Gwary Dziś udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2015 r. w Gwarach Dziś pod następującymi warunkami:
uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).