Abstrakt
Cel artykułu stanowi charakterystyka wybranych frazeologizmów na tle dotychczasowych badań nad odmianami regionalnymi w kraju. Przedmiotem rozważań jest język Polaków zamieszkałych na Kresach południowo-wschodnich, głównie wybrane frazeologizmy o ograniczonym zasięgu terytorialnym. Podstawę materiałową stanowią wybrane leksemy i frazeologizmy charakterystyczne dla mieszkańców badanego terenu – polszczyzny południowokresowej.
W mowie potocznej respondentów pojawiają się elementy dialektalne, a wśród nich – gwarowe frazeologizmy. Funkcjonują one w mowie mieszkańców w mniejszym lub większym stopniu we wszystkich grupach wiekowych. Posługują się nimi osoby o różnym poziomie wykształcenia i świadomości językowej.
Bibliografia
Arkushyn H. (2000), Słovnyk zachidnopolis’kych hovirok, t. 1–2, Łuck.
Bąba S., Piotrowicz A. (1994), Poznańska frazeologia regionalna, [w:] Synchroniczne i diachroniczne aspekty badań polszczyzny, t. 1, red. M. Białoskórska, S. Kania, Szczecin, s. 111–122.
Bielak M., Sikora K. (2005), O regionalizmach leksykalnych w języku Krosna i okolic, [w:] Literatura–Język–Region, red. K. Sikora, J. Kułakowska-Lis, s. 7–28.
BL, Domagalski S. (2018), Bałak lwowski. Mowa przedwojennego Lwowa, Kraków.
Chobzej N., Simowicz K., Jastrems’ka T., Dydyk-Meusz H. (2009–2019), Leksykon lvivs’kyj: poważno i na żart, Lviv.
Czesak A. (1998), Frazeologia gwarowa – problemy i postulaty, [w:] Teoretyczne, badawcze i dydaktyczne założenia dialektologii, red. S. Gala, Łódź, s. 285–293.
Długosz-Kurczabowa K. (2020), Słownik gwary zagnańskiej, Warszawa.
Dunaj B., Mycawka M. (2006), Regionalizmy leksykalne w badaniach polszczyzny miejskiej, [w:] Miasto. Przestrzeń zróżnicowana językowo, kulturowo i społecznie, red. M. Święcicka, Bydgoszcz, s. 64–76.
Karaś H. (2020), Gwara Bugaja na Pogórzu (gm. Biecz, pow. Gorlice), Warszawa.
KąśOr, Kąś J. (2011), Słownik gwary orawskiej, t. 1–2, wyd. 2, Kraków.
Krawczyk A. (1985), Co wiemy o frazeologii gwarowej, [w:] Z problemów frazeologii polskiej i słowiańskiej, t. 3, red. M. Basaj, D. Rytel, Wrocław, s. 129–137.
KS, Korpus spiski (2024), https://spisz.ijp.pan.pl/#!/korpus, 26.08.2024.
KSGP, Kartoteka Słownika gwar polskich PAN (2024), http://rcin.org.pl//publication/37156, dostęp: 21.08.2024.
Kurzowa Z. (2006), Polszczyzna Lwowa i Kresów południowo-wschodnich do 1939 roku, wyd. 2 uzup. i popr., Kraków.
Kutyła J. (2016), Słownik gwary lasowiackiej Kamienia i okolicy na Rzeszowszczyźnie, Rzeszów.
L, Linde S.B. (1807–1814), Słownik języka polskiego, t. 1–6, Warszawa.
Lerch-Wójcik A. (2025), Słowniczek gwary, języka śląskiego, [w:] Bonclok, https://bonclok.pl/slowniczek-wyrazow-slaskich.html, 20.08.2024.
Lewicki A.M., Pajdzińska A. (2001), Frazeologia, [w:] Współczesny język polski, red. J. Bartmiński, Lublin, s. 315–333.
MSGP, Mały słownik gwar polskich (2010), red. J. Wronicz, Kraków.
Pelcowa H. (2006), Regionalizmy czy dialektyzmy – o zjawiskach językowych wspólnych miejskiej polszczyźnie mówionej i gwarom ludowym, [w:] Miasto. Przestrzeń zróżnicowana językowo, kulturowo i społecznie, red. M. Święcicka, Bydgoszcz, s. 86–88.
Pelcowa H. (2012–2022), Słownik gwar Lubelszczyzny, t. 1–12, Lublin.
Polacy na wschodzie. Historia mówiona (2024), www.polacynawschodzie.pl/index.php?page=miejsca&id=2084&lang=pl, 15.06.2024.
Powiedziane po krakowsku. Słownik regionalizmów krakowskich (2019), red. D. Ochmann, R. Przybylska, wyd. IV, Kraków.
Przęczek S. (2006), Miejsce regionalizmów leksykalnych w polszczyźnie ogólnej mieszkańców Myślenic, [w:] Miasto. Przestrzeń zróżnicowana językowo, kulturowo i społecznie, red. M. Święcicka, Bydgoszcz, s. 204–232.
Przymuszała L. (2011), Stan badań nad polską frazeologią gwarową, „Studia Slavica”, t. 15, s. 219–226.
Przymuszała L. (2013), Słownik frazeologizmów i typowych połączeń wyrazowych w gwarach śląskich, Opole.
Rak M. (2009), Regionalizmy frazeologiczne – nowe ujęcie zagadnienia, [w:] Polszczyzna mówiona ogólna i regionalna, red. B. Dunaj, M. Rak, Kraków, s. 161–170.
Rieger J., Cechosz-Felczyk I., Dzięgiel E. (2002), Język polski na Ukrainie w końcu XX wieku, cz. 1: Stan i status, cechy charakterystyczne. Polszczyzna w Lwowskiem, Tarnopolskiem i na Podolu. Teksty, Warszawa.
SGP, Słownik gwar polskich (1982–2023), oprac. Zakład Dialektologii Polskiej IJP PAN, Źródła i t. 1, red. M. Karaś, t. 2−5, red. J. Reichan, S. Urbańczyk, t. 6, red. J. Okoniowa, J. Reichan, t. 7−8, red. J. Okoniowa, J. Reichan, B. Grabka, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.
Shyło H. (2008), Naddnistrians’kyj rehionalnyj słovnyk, Lviv.
Sierociuk J. (2003), Założenia metodologiczne badań języka wsi, [w:] Poznańskie Spotkania Językoznawcze, t. 11, red. Z. Krążyńska, Z. Zagórski, s. 131–136.
Sikora K. (2005), Kategoria mikroregionalizmów, [w:] Język trzeciego tysiąclecia III, t. 1: Tendencje rozwojowe współczesnej polszczyzny, red. G. Szpila, Kraków, s. 199–208.
SJPD, Słownik języka polskiego (1958–1969), red. W. Doroszewski, t. 1–11, Warszawa.
SUM, Słovnyk ukrajins’koji movy (1970–1980), t. 1–11, red. І.K. Biłodid, Kyjiv. https://services.ulif.org.ua/expl/Entry/index?wordid=1&page=0, 20.02.2022.
Sujkowska K. (2023), Regionalizmy leksykalne w języku mieszkańców Przemyśla, rozprawa doktorska napisana pod kierunkiem prof. dr hab. Haliny Karaś, Warszawa.
SW, Słownik języka polskiego (1900–1927), red. J. Karłowicz, A. Kryński, W. Niedźwiedzki, t. 1–8, Warszawa.
SWil, Słownik języka polskiego (1861), t. 1–2, oprac. A. Zdanowicz i in., wyd. staraniem i kosztem M. Orgelbranda, Wilno.
Treder J. (2009), O frazeologii dialektalnej ponownie, „Acta Cassubiana”, t. 11, s. 141–154.
Tyrpa A. (2016), Co wiemy o frazeologii gwarowej w 2015 roku?, [w:] Słowiańska frazeologia gwarowa, red. M. Rak, K. Sikora, Kraków, s. 13–30.
USJP, Uniwersalny słownik języka polskiego, red. S. Dubisz, t. 1–4, Warszawa 2003.
WDLP, Wörterbuch der deutschen Lehnwörter in der polnischen Schrift- und Standardsprache. Von den Anfängen des polnischen Schrifttums bis in die Mitte des 20. Jahrhunderts, begonnen, konzipiert und grundlegend redigiert von A. de Vincenz, zu Ende geführt von G. Hentschel (2010), http://diglib.bis.uni-oldenburg.de/bis-verlag/wdlp/, 10.04.2025.
Wietrzyk A. (2011), Słownik gwary Pogórzan (z okolicy Gorlic), Kraków.
WSJP, Wielki słownik języka polskiego PAN (2007–), red. Żmigrodzki P., Kraków, https://wsjp.pl/, 4.12.2024.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Anna Kostecka-Sadowa
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie Gwary Dziś są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie Gwary Dziś udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2015 r. w Gwarach Dziś pod następującymi warunkami:
uznanie autorstwa - obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
bez tworzenia utworów zależnych - utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2015 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).