Abstract
This article focuses on selected travel writings by Dyzma Bończa Tomaszewski who, though little known for his poetic achievements, was remembered primarily as an opponent of the May 3rd Constitution of 1791. This stance notwithstanding, his work offers research material worthy of in-depth consideration, enabling us to trace the processes of aesthetic and literary transformation that occurred during the Polish Enlightenment. The issues raised in this analysis concern literary methods of representing landscape: motifs, strategies, and conventions employed to convey the “gaze of the viewing subject” as simultaneously observer but also co-creator of the seen landscape. Tomaszewski drew from, among other things, classical traditions, employing, for instance, the motif of Hercules at the crossroads. At the same time, he remained open to emerging literary trends and, more broadly, to the culture of the more mature later stages of the Age of Light.
References
Aleksandrowicz Alina (1998), Szwajcarskie kontakty i inspiracje Izabeli Czartoryskiej, w: tejże, Izabela Czartoryska. Polskość i europejskość, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Banach Jerzy (1984), Hercules Polonus. Studium z ikonografii sztuki nowożytnej, PWN, Warszawa.
Bieńczyk Marek (2024), Leman [hasło], w: Atlas polskiego romantyzmu, https://nplp.pl/artykul/leman/ [dostęp: 16.08.2024].
Bończa Tomaszewski Dyzma (1822a), Pisma wierszem i prozą. Oryginalne i tłumaczone…, t. 1, N. Glücksberg, Warszawa.
OM – O Miltonie.
Bończa Tomaszewski Dyzma (1822b), Pisma wierszem i prozą. Oryginalne i tłumaczone…, t. 2, N. Glücksberg, Warszawa.
Ol – O lawie.
OSz – O Szwajcarii.
UnE – Uwagi nad Etną.
Ws – Wschód słońca widziany z brzegu Jeziora Genewskiego.
Bowring Jacky (2017), Defining melancholy, w: tejże, Melancholy and the Landscape. Locating sadness, memory and reflection in the landscape, Routledge, London.
Butterwick Richard (2022), Światło i płomień. Odrodzenie i zniszczenie Rzeczypospolitej, przeł. Michał Roniker, Wydawnictwo Literackie, Warszawa.
Chachulski Tomasz (2011), Elegijne przyjemności, w: Przyjemność w kulturze epoki rozumu, red. Teresa Kostkiewiczowa, DiG, Warszawa.
Cieński Marcin (2000), Pejzaże oświeconych. Sposoby przedstawiania krajobrazu w literaturze polskiej w latach 1770–1830, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Cieński Marcin (2013), Melancholia jako droga ku wolności: między Karpińskim a Fredrą, w: tegoż, Literatura polskiego oświecenia. Studia, Universitas, Kraków.
Cieński Marcin (2014), Melancholia jako estetyka czy doświadczenie? O kilku polskich utworach z lat 1770–1830, w: Eklektyzmy, synkretyzmy, uniwersa. Z estetyki epoki oświecenia i romantyzmu, red. Agnieszka Ziołowicz, Roman Dąbrowski, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Cuillé Tili Boon (2021), Introduction. The Spectacle of Nature, w: tejże, Divining Nature. Aesthetics of Enchantment in Enlightenment France, Stanford University Press, Stanford.
Curtius Ernst Robert (2009), Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, przeł. i oprac. Andrzej Borowski, wyd. 3, Universitas, Kraków.
Eliade Mircea (2008), Święta przestrzeń a sakralizacja świata, w: tegoż, Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, przeł. Bogdan Baran, Aletheia, Warszawa.
Gigante Denise (2016), Milton’s Spots: Addison on „Paradise Lost”, w: Milton in the Long Restoration, red. Blair Hoxby, Ann Baynes Coiro, Oxford University Press, Oxford.
Grześkowiak-Krwawicz Anna (1994), Dyzma Bończa Tomaszewski [hasło], w: Pisarze polskiego oświecenia, t. 2, red. Teresa Kostkiewiczowa, Zbigniew Goliński, IBL PAN, Warszawa.
Kant Immanuel (1999), Rozważania o uczuciu piękna i wzniosłości, przeł. Dariusz Pakalski, Mirosław Żelazny, w: tegoż, Pisma przedkrytyczne, Wydawnictwo Rolewski, Toruń.
Kant Immanuel (2004), Analityka wzniosłości, w: tegoż, Krytyka władzy sądzenia, przeł. Jerzy Gałecki, przekład przejrzał Adam Landman, wyd. 3, PWN, Warszawa.
Karpiński Franciszek (1993), O wymowie w prozie albo wierszu, w: Oświeceni o literaturze. Wypowiedzi pisarzy polskich 1740–1800, oprac. Teresa Kostkiewiczowa, Zbigniew Goliński, PWN, Warszawa.
Klibansky Raymond, Panofsky Erwin, Saxl Fritz (2009), Saturn i melancholia, Studia z historii, filozofii, przyrody, medycyny, religii oraz sztuki, przeł. Anna Kryczyńska, Universitas, Kraków.
Kolbuszewski Jacek (2015), „Co wadzi, póki lata nie zajdą leniwe…” Szkic o Alpach w literaturze polskiej (od Jana Kochanowskiego do Wacława Rolicz-Liedera), „Prace Literackie”, t. 55.
Kostkiewiczowa Teresa (1979), Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach literackich polskiego Oświecenia, PWN, Warszawa.
Kostkiewiczowa Teresa (1994), Inspiracje i motywy szwajcarskie w piśmiennictwie polskim XVIII wieku, w: tejże, Oświecenie. Próg naszej współczesności, Semper, Warszawa.
Kostkiewiczowa Teresa (1996), Odległe źródła refleksji o wzniosłości: co się stało między Boileau a Burke’em, „Teksty Drugie”, nr 2–3.
Kostkiewiczowa Teresa (2011), Przyjemność w XVIII wieku: perspektywa leksykologii, semantyki, estetyki, w: Przyjemność w kulturze epoki rozumu, red. Teresa Kostkiewiczowa, DiG, Warszawa.
Kowalczyk Małgorzata Ewa (2005), Obraz Włoch w polskim piśmiennictwie geograficznym i podróżniczym osiemnastego wieku, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń.
Lovejoy Arthur Oncken (2009), Wielki łańcuch bytu. Studium historii pewnej idei z dodaniem tekstów „Historiografia idei”, „Obecne stanowiska i przeszła historia” oraz „Refleksje o historii idei”, przeł. Artur Przybysławski, wyd. 2 popr., słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Łysiak-Łątkowska Anna (2022), Wezuwiusz i Etna w relacjach Stanisława Kostki Potockiego, Juliana Ursyna Niemcewicza, Stanisława Staszica, „Almanach Historyczny”, t. 24.
Maciocha Agnieszka (2009), Burza natury. O nowym pejzażu oświeconych w polskich czasopismach, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, t. 6.
Marquard Odo (1994), Człowiek oskarżony i uwolniony od odpowiedzialności w filozofii XVIII stulecia, w: tegoż, Rozstanie z filozofią pierwszych zasad. Studia filozoficzne, przeł. Krystyna Krzemieniowa, Oficyna Naukowa, Warszawa.
Marquard Odo (2007), Aesthetica i anaesthetica. Też jako wprowadzenie, w: tegoż, Aesthetica i anaesthetica. Rozważania filozoficzne, przeł. Krystyna Krzemieniowa, Oficyna Naukowa, Warszawa.
Miller Peter N. (2008), Hercules at the Crossroads in the Seventeenth and Eighteenth Centuries: Neo-Stoicism Between Aristocratic and Commercial Society, w: République des Lettres, Republique des Arts, red. Christian Mouchel, Colette Nativel, Librairie Droz, Geneva.
Miziołek Jerzy (2004), „Sąd Parysa” jako wizja senna i „Herakles na rozstajnych drogach”. O najstarszych przedstawieniach humanistycznych w sztuce polskiej, w: tegoż, Inspiracje śródziemnomorskie. O wizji antyku w sztuce Warszawy i innych ośrodków kultury dawnej Polski, Neriton, Warszawa.
Oleńska Anna (2015), Boromejskie wyspy-ogrody na Lago Maggiore. Słowo o patrzeniu i widzeniu barokowych osobliwości, w: Artyści znad jezior lombardzkich w nowożytnej Europie. Prace dedykowane pamięci Profesora Mariusza Karpowicza, red. Renata Sulewska, Mariusz Smoliński, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Instytut Historii Sztuki UW, Warszawa.
Pieńkos Andrzej (2000), Kultura spektaklu. Malarstwo katastrof wulkanicznych w oświeceniu, w: tegoż, Okropności sztuki. Nowoczesne obrazy rzeczy ostatecznych, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Pieńkos Andrzej (2021), Rewolucja plenerowa XVIII wieku? Relacje z narodzin pejzażu nowoczesnego, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Płuciennik Jarosław (2000), Retoryka wzniosłości w dziele literackim, Universitas, Kraków.
Rejman Zofia (2005), Świadomość literacka polskiego oświecenia. Wybrane problemy, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Sinko Zofia (1992), Twórczość Johna Miltona w oświeceniu polskim, IBL PAN, Warszawa.
Starobinski Jean (2006), Wynalezienie wolności 1700–1789, przeł. Maryna Ochab, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Starobinski Jean (2017), Atrament melancholii, przeł. Krystyna Belaid, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Wawrzonkowski Krzysztof (2010), Wyobraźnia i wzniosłość w koncepcji estetycznej Edmunda Burke’a, w: tegoż, Wyobraźnia i wzniosłość: teoriopoznawcze podstawy wybranych brytyjskich koncepcji estetycznych XVIII wieku, Tako, Toruń.
Woźniakowski Jacek (2011), Góry niewzruszone, w: tegoż, Pisma wybrane, t. 2: Słowa i obrazy. Sztuka, myśl o sztuce, kultura artystyczna wybór, wstęp i oprac. Nawojka Cieślińska-Lobkowicz, [wyd. 1 – 1964], Universitas, Kraków.
License
Copyright (c) 2025 Patrycja Bąkowska
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Authors
Authors of texts accepted for publication in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” are required to complete, sign and return to the editor's office the Agreement for granting a royalty-free license to works with a commitment to grant a CC sub-license.
Under the agreement, the authors of texts published in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” grant the Adam Mickiewicz University in Poznań a non-exclusive, royalty-free license and authorize the use of Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0)Creative Commons sub-license.
The authors retain the right to continue the free disposal of the work.
Users
Interested Internet users are entitled to use works published in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” since 2016, for non-commercial purposes only, under the following conditions:
- attribution - obligation to provide, together with the distributed work, information about the authorship, title, source (link to the original work, DOI) and the license itself.
- no derivatives - the work must be preserved in its original form, without the author's consent it is not possible to distribute the modified work, such as translations, publications, etc.
Copyrights are reserved for all texts published before 2016.
Miscellaneous
Adam Mickiewicz University in Poznań retains the right to magazines as a whole (layout, graphic form, title, cover design, logo etc.).