Keywords
Siberia
reportage
Cztery zachodnie staruchy. Reportaż o duchach i szamanach
Szamańska choroba
Las duchów
How to Cite
Abstract
The subject of this article is the presentation of Siberian shamanism and shamans in Polish journalism over the last hundred years. In most of the discussed texts, the topic accompanies the following themes: fleeing the civil war in Siberia – Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów (Konno przez Azję Centralną) (Over the land of people, animals and gods [On horseback over Central Asia]) from 1923 by Ferdynand Antoni Ossendowski; reporting a journey through post-revolution Asia when the Russians initiated the industrialisation processes – Dymy nad Azją (Smoke over Asia) from 1934 by Wanda Kragen and Sybir bez przekleństw (Exile in Siberia without swear words) from 1934 by Mieczysław Lepecki; hunting – Niespokojne tropy (Restless trails) from 1959 by Roman Bratny, Niedźwiedzim tropem. Refleksje i fotografie (On a bear’s trail. Reflections and photographs) from 2017 by Andrzej Strumiłło; a reporter’s laudation on Siberia’s economic development – Portret z diamentów (A portrait made out of diamonds) from 1966 by Józef Lenart. The core part of the article is the analysis of three texts from the first quarter of the twenty-first century, whose authors focus on the resurgence of Siberian shamanism in modern, post-Soviet Asia: Cztery zachodnie staruchy. Reportaż o duchach i szamanach (Four western old women. A reportage on ghosts and shamans) from 2014 by Bartosz Jastrzębski and Jędrzej Morawiecki, Szamańska choroba (The shaman illness) from 2020 by Jacek Hugo-Bader and Las duchów (The forests of ghosts) from 2024 by Andrzej Dybczak.
References
Adamczewska-Baranowska Izabella (2021), Magiczny ironista. O „Szamańskiej chorobie” Jacka Hugo-Badera, „Zeszyty Prasoznawcze”, nr 3.
Adamczyk Kazimierz (2004), Antoniego Słonimskiego podróż po Rosji, w: Reportaż w dwudziestoleciu międzywojennym, red. Krzysztof Stępnik, Magdalena Piechota, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Albiński Wojciech (2025), Nagroda Nagród. O książce „Las duchów” Andrzeja Dybczaka, „Kultura Liberalna”, nr 864, https://tinyurl.com/fvvvajpf [dostęp: 20.04.2025].
Andrzejewski Jerzy (1951), O człowieku radzieckim, „Książka i Wiedza”, Warszawa.
Bachórz Agata (2013), Rosja w tekście i w doświadczeniu. Analiza współczesnych polskich relacji z podróży, „Nomos”, Kraków.
Bratny Roman (1959), Niespokojne tropy, „Iskry”, Warszawa.
Bzowiecki Alfred (1924), Sven Hedin contra. Korespondencja własna „Wiadomości Literackich”, „Wiadomości Literackie”, nr 44.
Chomiuk Aleksandra (2004), Wobec Rosji Sowieckiej. Obraz społeczeństwa totalitarnego w reportażach Stanisława Mackiewicza i Melchiora Wańkowicza, w: Reportaż w dwudziestoleciu międzywojennym, red. Krzysztof Stępnik, Magdalena Piechota, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Clifford James (2000), O kolekcjonowaniu sztuki i kultury, w: tegoż, Kłopoty z kulturą. Dwudziestowieczna etnografia, literatura i sztuka, przeł. Joanna Iracka i in., Wydawnictwo KR, Warszawa.
Cwenk Małgorzata (2012), Felińska, Wydawnictwo KUL, Lublin.
Dąbrowska Maria (1953), Po powrocie z podróży, „Nowa Kultura”, nr 45.
Domaniewski Janusz (1924), Dzieło „naukowe” prof. dr. Ossendowskiego, „Wiadomości Literackie”, nr 22.
Dybczak Andrzej (2024), Las Duchów, Nisza, Warszawa.
Eliade Mircea (1994), Szamanizm i archaiczne techniki ekstazy, przeł. i wstęp Krzysztof Kocjan, oprac. nauk. Jerzy Tulisow, PWN, Warszawa.
Geertz Clifford (2000), Być tam. Antropologia i scena pisarska, w: tegoż, Dzieło i życie. Antropolog jako autor, przeł. Ewa Dżurak, Sławomir Sikora, Wydawnictwo KR, Warszawa.
Geertz Clifford (2005a), Opis gęsty. W poszukiwaniu interpretatywnej teorii kultury, w: tegoż, Interpretacja kultur. Wybrane eseje, przeł. Maria M. Piechaczek, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Geertz Clifford (2005b), Wiedza lokalna. Dalsze eseje z zakresu antropologii interpretatywnej, przeł. Dorota Wolska, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Głowacka-Grajper Małgorzata, Nowicka Ewa, Połeć Wojciech (2013), Szamani i nauczyciele. Przemiany kultury Buriatów zachodnich, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Głuszkowski Piotr (2025), „Opierzona rewolucja” – rzeczywistość i fikcja w reportażu Melchiora Wańkowicza o Związku Sowieckim, „Porównania”, t. 37, nr 1.
Gruszecki Michał (1873), Z podróży po wschodniej Syberii, „Tygodnik Mód i Powieści”, nr 32.
Hastrup Kirsten (2008), Etnograficzny czas teraźniejszy, w: tejże, Droga do antropologii. Między doświadczeniem a teorią, przeł. Ewa Klekot, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Hedin Sven (2014), Ossendowski a prawda, przeł. Agnieszka Polończyk, ElSet, Olsztyn.
Horolets Anna (2013), Konformizm, bunt, nostalgia. Turystyka niszowa z Polski do krajów byłego ZSRR, Universitas, Kraków.
Hugo-Bader Jacek (2009), Biała gorączka, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec.
Hugo-Bader Jacek (2020), Szamańska choroba, HBM Hugo-Bader Media, Warszawa.
Janta-Połczyński Aleksander (1933), Patrzę na Moskwę, „Dziennik Poznański”, Poznań.
Jarochowska Maria (1951), Chleb i sól. Z chłopami polskimi u kołchoźników radzieckich, „Książka i Wiedza”, Warszawa.
Jastrzębski Bartosz, Morawiecki Jędrzej (2014), Cztery zachodnie staruchy. Reportaż o duchach i szamanach, Fundacja Sąsiedzi, Białystok.
Jastrzębski Bartosz (2014), Współcześni szamani buriaccy w przestrzeni miejskiej Ułan Ude, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Jastrzębski Maciej (2013), Matrioszka Rosja i Jastrząb, Helion, Gliwice.
Kochanowski Jerzy (2002), Podróż do innego świata. Polskie reportaże z Rosji Radzieckiej 1922-1936, w: Polacy i Rosjanie. 100 kluczowych pojęć, red. Agnieszka Magdziak-Miszewska, Monika Zuchniak, Paweł Kowal, Biblioteka „Więzi”, Warszawa.
Kolekcja syberyjska – nowe spojrzenie (2026), https://etnomuzeum.eu/syberia/opowiesc/las-duchow-1 [dostęp: 25.05.2026].
Konwicki Tadeusz (1953), Pierwszy wieczór w Moskwie, w: Wśród przyjaciół. Wspomnienia pisarzy z pobytu w ZSRR, Tadeusz Breza i in., Czytelnik, Warszawa.
Kopeć Zbigniew (2018a), Na początku była klisza. O „reportażowych” relacjach z wyjazdów do ZSRR z końca lat czterdziestych i początku pięćdziesiątych, w: tegoż, W cieniu historii. Dwudziestowieczne doświadczenia i narracje, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.
Kopeć Zbigniew (2018b), Słowo o Moskwie i pewnej metaforze, w: tegoż, W cieniu historii. Dwudziestowieczne doświadczenia i narracje, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.
Kopeć Zbigniew (2021), Ferdynanda Ossendowskiego (niektóre) przypadki, w: Zapisane. Reportaż międzywojenny interpretowany przez pisarzy i historyków literatury, red. Urszula Glensk, Irek Grin, EMG, Kraków.
Kopeć Zbigniew (2024), Po co na Syberię? Syberia w polskim reportażu 1934–2022, w: Syberia i Polska. Miejsca wspólne w literaturze i historii, red. Magdalena Dąbrowska, Piotr Głuszkowski, Maciej Wyrwa i in., Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok.
Kragen Wanda (1934), Dymy nad Azją, Rój, Warszawa.
Krall Hanna (1972), Na wschód od Arbatu, Iskry, Warszawa.
Książek Michał (2013), Jakuck. Słownik miejsca, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec.
Kubica Grażyna (2015), Maria Czaplicka – płeć, szamanizm, rasa. Biografia antropologiczna, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Lenart Józef (1966), Portret z diamentów, Iskry, Warszawa.
Lenczewska-Bormanowa Halina (1936), ZSRR w oczach kobiety, Rój, Warszawa.
Lepecki Mieczysław (1934), Sybir bez przekleństw, Rój, Warszawa.
Lepecki Mieczysław (2013), Sybir bez przekleństw. Podróż do miejsc zesłania Marszałka Piłsudskiego, w: tegoż, Sybir bez przekleństw. Podróż do miejsc zesłania Marszałka Piłsudskiego. Sybir wspomnień, LTW, Łomianki.
Lipiński Wojciech (2019), Wybory religijne i dyskusje o tożsamości w Republice Sacha, „Etnografia Polska”, t. 63, z. 1-2.
Łotman Jurij (1975), O modelującym znaczeniu „końca” i „początku” w przekazach artystycznych. (Tezy), w: tegoż, Semiotyka kultury, wybór i oprac. Elżbieta Janus, Maria Renata Mayenowa, przedm. Stefan Żółkiewski, PIW, Warszawa.
Mackiewicz Stanisław (1931), Myśl w obcęgach. Studia nad psychologią społeczeństwa Sowietów, Księgarnia F. Hoesicka, Warszawa.
Mackiewicz Stanisław (1990), Myśl w obcęgach. Studia nad psychologią społeczeństwa Sowietów, Wydawnictwo im. Lecha Zondka, Poznań.
Melcer Wanda (1947), 6 tygodni w ZSRR, „Książka”, Warszawa.
Mikołejko Anna (2015), Podróż do szamańskich światów, „Nowe Książki”, nr 2.
Milewski Piotr (2014), Transsyberyjska. Drogą żelazną przez Rosję i dalej, Znak, Kraków.
Niewiadomski Krzysztof (2014), Podróże do kraju „wielkiego przełomu”. Refleksja nad alternatywną drogą rozwoju cywilizacyjnego w polskich relacjach z podróży do Związku Sowieckiego z lat 30. XX wieku, w: Drogi odrębne, drogi wspólne. Problem specyfiki rozwoju historycznego Europy Środkowo-Wschodniej w XIX-XX wieku, red. Maciej Janowski, Wydawnictwo Instytutu Historii PAN, Warszawa.
Nowakowski Zygmunt (1934), W pogoni za formą. Wrażenia z pobytu w Moskwie, nakładem K.S. Jakubowskiego, Lwów.
Nowicka Ewa (2016), Korzenie ałtargany sięgają głęboko. Buriaci między Rosją, Mongolią i Chinami, Nomos, Kraków.
Osiński Dawid Maria (2019), W stronę diaspory syberyjskiej, czyli „sceny z życia koczującego” w latach 60 XIX wieku, w: Literatura i kultura lat 60. XIX wieku między polityką a prywatnością. Dyslokacje, red. Urszula Kowalczuk, Damian Włodzimierz Makuch, Dawid Maria Osiński, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Ossendowski Ferdinand (1922), Beasts, Men and Gods, E.P. Dutton & company, New York.
Ossendowski Ferdynand (1923), Przez kraj ludzi, zwierząt i bogów (konno przez Azję Centralną), Gebethner i Wolff, Warszawa.
Pogonowska Ewa (2004), „Entuzjazm jest uczuciem bardzo męczącym”. „Moja Podroż do Rosji” Antoniego Słonimskiego, w: Reportaż w dwudziestoleciu międzywojennym, red. Krzysztof Stępnik, Magdalena Piechota, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Pogonowska Ewa (2011), Kraj „niemożliwych możliwości”, czyli o Rosji F.A. Ossendowskiego – „Cień ponurego Wschodu (za kulisami życia rosyjskiego)”, w: Sensacja w dwudziestoleciu międzywojennym (prasa, literatura, radio, film), red. Krzysztof Stępnik, Monika Gabryś, Wydawnictwo WSPiA, Lublin.
Pogonowska Ewa (2012), Czytanie nowej Rosji. Polskie spotkania ze Związkiem Sowieckim lat trzydziestych XX wieku, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Pogonowska Ewa (2022), „Leniny” w czasoprzestrzeni Rosji. Oczami polskich podróżników, „Porównania”, t. 31, nr 1.
Prokop-Janiec Eugenia (2019), Literatura & etnologia, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Sidorski Dionizy (1973), Zielony ocean, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Sieroszewski Wacław (1900), 12 lat w kraju Jakutów, Drukarnia Fr. Karpińskiego, Warszawa.
Słonimski Antoni (1932), Moja podróż do Rosji, Rój, Warszawa.
Strumiłło Andrzej (2017), Tajga. Niedźwiedzim tropem. Refleksje i fotografie, Fundacja Sąsiedzi, Białystok.
Szot Wojciech (2020), Jacek Hugo-Bader, „Szamańska choroba” [recenzja], https://tinyurl.com/szota [dostęp: 20.04.2025].
Szyjewski Andrzej (2005), Szamanizm, Wydawnictwo WAM, Kraków.
Voigt Vilmos (2008), Amban-Laĭ, a Siberian Shaman? The First Theatrical Representation of a Shaman. A Play by Empress Catherine II of Russia, „Shaman. Journal of the International Society for Shamanistic Research”, vol. 16, nr 1.
Wańkowicz Melchior (1934), Opierzona rewolucja, Rój, Warszawa.
Wicher Adam (2011), Wsjo wypito, czyli Syberia dla początkujących, My Book, Szczecin.
Wieczorkiewicz Anna (2012), Apetyt turysty. O doświadczaniu świata w podróży, Universitas, Kraków.
Wiszniowska Monika (2017), Zobaczyć – opisać – zrozumieć. Polskie reportaże literackie o rosyjskim imperium, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
Wróbel Elżbieta (2004), Aleksandry Janty-Połczyńskiego reporterskie odkrywanie świata, w: Reportaż w dwudziestoleciu międzywojennym, red. Krzysztof Stępnik, Magdalena Piechota, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Wróbel Olga (2026), To nie lalki. Rozmowa z Andrzejem Dybczakiem, https://tinyurl.com/4enrs8w6 [dostęp: 25.02.2026].
Wygodzki Stanisław (1950), Newa wiecznie nowa, „Prasa Wojskowa”, Warszawa.
Ziątek Zygmunt (1993), Autentyzm rozpoznań społecznych, w: Literatura polska 1918-1975, t. 2: 1932-1944, red. Alina Brodzka, Stefan Żółkiewski, Wiedza Powszechna, Warszawa.
Zych Magdalena (2021), Four Perspectives. The Story about the Research Project on the Siberian Collection of the Ethnographic Museum in Kraków, współpr. Jacek Kukuczka, Grażyna Kubica-Heller, Andrzej Dybczak, „Zbiór Wiadomości do Antropologii Muzealnej”, nr 8.
Życki Artur (2022), Polska dyplomacja wobec związku radzieckiego po przewrocie majowym, „Wschód Europy. Studia humanistyczno-społeczne”, t. 8, nr 2.
Головнёв Иван Андреевич, Головнёва Елена Валентиновна (2020), Шаманизм в советском антирелигиозном кинематографе 1920–1930-х гг. (на примере фильма «Игденбу» (1930) Амо Бек-Назарова), «Этнография», т. 3, № 17.
Хаккарайнен Марина (2007), Шаманизм как колониальный проект, «Антропологический форум», № 7.
Харитонова Валентина Ивановна (2016), «А у нас все шаманы – православные…»: современный (нео)шаманизм и проблема культурной идентичности, «Сибирские исторические исследования», № 1.
Харитонова Валентина Ивановна (2020), Трансформации шаманизма в современной России, или Куда идем мы с чудачком?, «Сибирские исторические исследования», № 2.
[Golovnëv Ivan Andreevič, Golovnëva Elena Valerʹevna (2020), Šamanizm v sovetskom antireligioznom kinematografe 1920-1930-h gg. (na primere filʹma «Igdenbu» (1930) Amo Bek-Nazarova), «Ètnografiâ», t. 3, № 17.
Hakkarajnen Marina (2007), Šamanizm kak kolonialʹnyj proekt, «Antropologičeskij forum», № 7.
Haritonova Valentina Ivanovna (2016), «A u nas vse šamany – pravoslavnye…»: sovremennyj (neo)šamanizm i problema kulʹturnoj identičnosti, «Sibirskie istoričeskie issledovaniâ», № 1.
Haritonova Valentina Ivanovna (2020), Transformacii šamanizma v sovremennoj Rossii, ili Kuda idem my s čudačkom?, «Sibirskie istoričeskie issledovaniâ», № 2.
License
Copyright (c) 2026 Zbigniew Kopeć
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Authors
Authors of texts accepted for publication in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” are required to complete, sign and return to the editor's office the Agreement for granting a royalty-free license to works with a commitment to grant a CC sub-license.
Under the agreement, the authors of texts published in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” grant the Adam Mickiewicz University in Poznań a non-exclusive, royalty-free license and authorize the use of Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0)Creative Commons sub-license.
The authors retain the right to continue the free disposal of the work.
Users
Interested Internet users are entitled to use works published in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” since 2016, for non-commercial purposes only, under the following conditions:
- attribution - obligation to provide, together with the distributed work, information about the authorship, title, source (link to the original work, DOI) and the license itself.
- no derivatives - the work must be preserved in its original form, without the author's consent it is not possible to distribute the modified work, such as translations, publications, etc.
Copyrights are reserved for all texts published before 2016.
Miscellaneous
Adam Mickiewicz University in Poznań retains the right to magazines as a whole (layout, graphic form, title, cover design, logo etc.).