Abstract
After the fall of the November Uprising, 10,760 participants were forcibly drafted to Russian armies fighting to conquer the Caucasian peoples. Additionally, in the 1830s and 1840s, 150 young Poles who participated in conspiracies against Russia were also drafted. Those drafted to Russian armies fairly quickly realized that defecting to Imam Shamil’s forces did not offer a road to freedom. It led through active fighting against the Caucasian peoples and getting promoted to an officer rank. After that, one could apply for release from duty and return to homeland. One can assume, then, following some of the recent Russian historians’ claims, that Pole participated in efforts to civilise the Caucasus. It should be remembered, though, that they participated in this bloody war not out of choice, but out of necessity.
References
Adamczewski Przemysław (2019), Polski mit etnopolityczny i Kaukaz, Instytut Studiów Politycznych PAN, Warszawa.
Adamczewski Przemysław, Boridczenko Stanisław, Caban Wiesław (w druku), Polacy i Kaukaz, t. 1, Obraz Kaukazu w tekstach polskich zesłańców.
BK PAN – Biblioteka Kórnicka PAN, Listy W. Jurkowskiego zesłanego w roku 1838 na Kaukaz opisujące ekspedycje przez niego odbyte, sygn. 1163.
Caban Wiesław (2001a), Służba rekrutów z Królestwa Polskiego w armii carskiej w latach 1831–1873, DiG, Warszawa.
Caban Wiesław (2001b), Służba wojskowa Polaków na Kaukazie w latach 1831–1856, w: W kraju i na wychodźstwie. Księga pamiątkowa ofiarowana Profesorowi Sławomirowi Kalembce w sześćdziesięciopięciolecie urodzin, red. Zbigniew Karpus, Norbert Kasparka, Leszek Kuka i in., Wydawnictwo Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, Toruń.
Caban Wiesław (2006), Z Orenburga do Paryża. Bronisław Zaleski 1820–1880, Wydawnictwo Akademii Świętokrzyskiej im. Jana Kochanowskiego, Kielce.
Caban Wiesław (2023a), Kaukazczycy wobec powstania styczniowego, „Rocznik Wieluński”, t. 23.
Caban Wiesław (2023b), Zesłańcy syberyjscy wobec powstania styczniowego. Sylwetki – poglądy – idee, DiG, Warszawa.
Caban Wiesław, Szczepański Jerzy, red. (2015), Polak w carskim mundurze. Wspomnienia Aleksandra Skolimowskiego (1817–1895), przeł. Łukasz Guldon, Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego, Kielce.
Djakow Włodzimierz A., Gałkowski Adam, Śliwowska Wiktoria i in., red. (1990), Uczestnicy ruchów wolnościowych w latach 1832–1855. (Królestwo Polskie). Przewodnik biograficzny, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Dunin-Karwicki Józef (1903), Z moich wspomnień. Wstęp, lata dziecięce i młodzieńcze, t. 2, A.G. Dubowski, Warszawa.
Dzierżek Henryk (1848), Wspomnienia Kaukazu, „Athenaeum. Oddział II”, t. 3, z. 4.
Filina Maria, Ossowska Danuta (2015), Losy Polaków na Kaukazie, cz. 1: „Tbiliska grupa” polskich poetów zesłańczych, wyd. 2, Universal, Tbilisi.
Gaibulina Karina (2024), Etnografowie z przymusu. Polscy zesłańcy w służbie kolonialnej Cesarstwa Rosyjskiego, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Gieysztor Jakób (1913), Pamiętniki z lat 1857–1865. Poprzedzone wspomnieniami osobistymi profesora Tadeusza Korzona oraz opatrzone przedmową i przypisami, t. 1, Tow. Udz. „Kurier Litewski”, Wilno.
Godlewska Janina (1985), Wileński Instytut Szlachecki (1834–1863). Pamięci profesora Stanisława Kościałkowskiego, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, t. 28.
Gralewski Mateusz (2015), Kaukaz. Wspomnienia z 12-letniej niewoli, przygotowanie do druku i komentarze Przemysław Adamczewski, Zysk i S-ka, Poznań.
Iwaszkiewicz Janusz (1923), „Plemię Sarmatów”. Kartka z dziejów tajnych związków na Uniwersytecie Wileńskim, „Ateneum Wileńskie”, R. 1.
Janiszewski Leon (1850), Z listu Leona Janiszewskiego do wydawcy Pamiętnika, „Pamiętnik Naukowo-Literacki”.
Jaworski Hipolit (1877), Wspomnienia Kaukazu, cz. 1: Rys historyczny Kaukazu, K. Żupański, Poznań.
Kalinowski Karol (2017), Pamiętnik mojej żołnierki na Kaukazie i niewoli u Szamila. Od 1844 do 1854, wstęp i oprac. Przemysław Adamczewski, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa.
Kasparek Norbert (2012), Dni przełomu powstania listopadowego. Bitwa pod Ostrołęką (26 maja 1831), Ostrołęckie Towarzystwo Naukowe im. A. Chętnika, Ostrołęka.
Korzeniowski Józef (1925), Tadeusz Bezimienny, Instytut Wydawniczy „Biblioteka Polska”, Warszawa.
Król Stefan (1969), Cytadela Warszawska. X pawilon – carskie więzienie polityczne (1833–1856), Książka i Wiedza, Warszawa.
Niewola u Szamila. List A.Z. (1850), „Athenaeum”, t. 4.
Rewkowski Zygmunt (2011), Pamiętniki, t. 1: Wilno. Ostatnie lata Uniwersytetu, t. 2: Zesłanie. W sołdaty na Kaukaz, wstęp i przypisy Witold Więsław, Instytut Matematyczny Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Sosnowski Arystarch (1847), Opis przejścia przez grzbiet łańcucha gór Lezgistanu, „Athenaeum. Oddział I”, t. 1.
Śliwowska Wiktoria (1998), Zesłańcy polscy w Imperium Rosyjskim w pierwszej połowie XIX wieku. Słownik biograficzny, DiG, Warszawa.
Więsław Witold (2009), Zygmunt Rewkowski (1807–1893) – vitae pars prima, „Journals of the Polish Mathematical Society”, vol. 3,
Żurawski vel Grajewski Radosław Paweł (1999), Wielka Brytania w „dyplomacji” księcia Adama Jerzego Czartoryskiego wobec kryzysu wschodniego (1832–1841), Semper, Warszawa.
Żurawski vel Grajewski Radosław Paweł (2003), Kaukaz w „dyplomacji” księcia Adama Jerzego Czartoryskiego wobec kryzysu wschodniego (1832–1840), „Przegląd Nauk Historycznych”, R. 2, nr 2(4).
Адамчевский Пшемыслав, Цабан Веслав (2025), Вопрос дезертирства поляков из царских войск, в: Пшемыслав Адамчевский, Веслав Цабан, Кароль Калиновский, Воспоминания о моей службе на Кавказе и о плене у Шамиля. С 1844 по 1854 гг., Издательство Артануджи, Тбилиси.
Администрация муниципального образования Тбилисский район (2024), https://tinyurl.com/4y99hk2w [доступ: 11.06.2024].
Анчабадзе Юрий Дмитриевич, ред. (2019), Западный Кавказ в первой половине XIX века. По материалам Ф.Я. Лисовского и В.Л. Чуркина. Сборник архивных документов, cоставитель Лариса Исиновна Цвижба, Наука-Восточная литература, Москва.
Боголюбов Александр Александрович (2008), Судьбы поляков на Северном Кавказе в XIX веке, в: Поляки в России: вехи истории, ред. Александр Иванович Селицкий, Кубанский государственный университет, Краснодар.
Венгеров Семён Афанасьевич (1892), Критико-биографический словарь русских писателей и учёных (от начала русской образованности до наших дней), т. 3, Типография М.М. Стасюлевича, Санкт-Петербург.
Дадаев Юсуп Усманович (2006), Государство Шамиля. Социально-экономическое положение, политико-правовая и военно-административная система управления, Издательство «Ихлас», Махачкала.
Дьячков-Тарасов Александр (1909-1910), Абхазия и Шум в XIX столетии, «Известия Кавказского отдела Императорского Русского географического общества», т. 20, вып. 2.
Жадан Виктор (2003), Иосиф Викентьевич Бентковский – исследователь Северного Кавказа, в: Поляки в России XVII–XX вв. Материалы международной научной конференции, ред. Александр Иванович Селицкий, Кубанский государственный университет, Краснодар.
Клычников Юрий Юрьевич, Лазарян Сергей Степанович (2023), Польско-северокавказский кризис первой половины XIX века как вызов российской государственности и пути его преодоления (исторические очерки), Изд-во ПГУ, Пятигорск.
Клычников Юрий Юрьевич, Лазарян Сергей Степанович (2024), Польский сюжет в кавказско-черноморских реалиях XIX века. Монография, Проспект, Москва.
Колесникова Марина Евгеньевна (2017), И.В. Бентковский – секретарь Ставропольского статистического комитета, «Кавказология», № 3.
Лазарян Сергей Степанович, Клычников Юрий Юрьевич (2023), Служба поляков в укреплениях Черноморской береговой линии и на судах флота. 1830–1856 годы, Изд-во ПГУ, Пятигорск.
Матвеев Олег Владимирович (2003), «Рыцарь в полном смысле этого слова…» Ф.А. Круковский в исторической памяти кубанского казачества, в: Поляки в России XVII–XX вв. Материалы международной научной конференции, ред. Александр Иванович Селицкий, Кубанский государственный университет, Краснодар.
Матвеев Олег Владимирович (2008), Поляки в укреплениях Черноморской береговой линии в 1830-1850-е гг., в: Поляки в России: вехи истории, ред. Александр Иванович Селицкий, Кубанский государственный университет, Краснодар.
Нечитайлов М.В. [Максим Вадимирович] (2012), Отдельный кавказский корпус (1817–1864 гг.), https://tinyurl.com/5xcebjbn [доступ: 23.06.2024].
О сословиях Гурии. Из записок капитана Тржасковского (1847), «Кавказ», № 40 (4 октября).
Памятная книжка Кубанской области на 1874 год (1873), Типография Кубанского областного правления, Екатеринодар.
Половцов Александр Александрович, под наблюдением (1902), Русский биографический словарь, т. 13, Императорское Русское историческое общество, Типография И. Н. Скороходова, Санкт-Петербург.
Польские планы антирусского политического и военного сотрудничества с народами Кавказа (2025), https://tinyurl.com/mtb7v5su [доступ: 15.05.2025].
Рукевич Аполлинарий Фомич (2009), Из воспоминаний старого эриванца. 1832–1839 гг., Издательство «Сатисъ», Краснодар.
Список генеральских чинов армии, флота и военизированных корпусов Российской империи (2024), http://rusgeneral.ru/general_r4.html [доступ: 11.06.2024].
Филипсон Григорий Иванович (2000), Воспоминания. 1837–1847, в: Осада Кавказа. Воспоминания участников Кавказской войны XIX века, сост., подгот. и авт. вступ. ст. Яков Аркадьевич Гордин, Изд-во журнала «Звезда», Санкт-Петербург.
Шаповалов Владимир Александрович, Штайн Клара Эрновна, ред. (2021), Ставрополь в описаниях, очерках, исследованиях за 230 лет, ФЛИНТА, Москва.
Штайн Клара Эрновна, Петренко Денис Иванович, Ходус Вячеслав Петрович, ред. (2006), Ставропольский текст: описания, очерки, исследования. Хрестоматия, Издательство Ставропольского государственного университета, Ставрополь.
[Adamčevskij Pšemyslav, Caban Veslav (2025), Vopros dezertirstva polâkov iz carskih vojsk, v: Pšemyslav Adamčevskij, Veslav Caban, Karolʹ Kalinovskij, Vospominaniâ o moej službe na Kavkaze i o plene u Šamilâ. S 1844 po 1854 gg., Izdatelʹstvo Artanudži, Tbilisi.
Administraciâ municipalʹnogo obrazovaniâ Tbilisskij rajon (2024), https://tinyurl.com/4y99hk2w [dostup: 11.06.2024].
Ančabadze Ûrij Dmitrievič, red. (2019), Zapadnyj Kavkaz v pervoj polovine XIX veka. Po materialam F.Â. Lisovskogo i V.L. Čurkina. Sbornik arhivnyh dokumentov, costavitelʹ Larisa Isinovna Cvižba, Nauka – Vostočnaâ literatura, Moskva.
Bogolûbov Aleksandr Aleksandrovič (2008), Sudʹby polâkov na Severnom Kavkaze v XIX veke, v: Polâki v Rossii: vehi istorii, red. Aleksandr Ivanovič Selickij, Kubanskij gosudarstvennyj universitet, Krasnodar.
Vengerov Semën Afanasʹevič (1892), Kritiko-biografičeskij slovarʹ russkih pisatelej i učënyh (ot načala russkoj obrazovannosti do naših dnej), t. 3, Tipografiâ M.M. Stasûleviča, Sankt-Peterburg.
Dadaev Ûsup Usmanovič (2006), Gosudarstvo Šamilâ. Socialʹno-èkonomičeskoe položenie, politiko-pravovaâ i voenno-administrativnaâ sistema upravleniâ, Izdatelʹstvo «Ihlas», Mahačkala.
Dʹâčkov-Tarasov Aleksandr (1909–1910), Abhaziâ i Šum v XIX stoletii, «Izvestiâ Kavkazskogo otdela Imperatorskogo Russkogo geografičeskogo obŝestva», t. 20, vyp. 2.
Žadan Viktor (2003), Iosif Vikentʹevič Bentkovskij – issledovatelʹ Severnogo Kavkaza, v: Polâki v Rossii XVII–XX vv. Materialy meždunarodnoj naučnoj konferencii, red. Aleksandr Ivanovič Selickij, Kubanskij gosudarstvennyj universitet, Krasnodar.
Klyčnikov Ûrij Ûrʹevič, Lazarân Sergej Stepanovič (2023), Polʹsko-severokavkazskij krizis pervoj poloviny XIX veka kak vyzov rossijskoj gosudarstvennosti i puti ego preodoleniâ (istoričeskie očerki), Izd-vo PGU, Pâtigorsk.
Klyčnikov Ûrij Ûrʹevič, Lazarân Sergej Stepanovič (2024), Polʹskij sûžet v kavkazsko-černomorskih realiâh XIX veka. Monografiâ, Prospekt, Moskva.
Kolesnikova Marina Evgenʹevna (2017), I.V. Bentkovskij – sekretarʹ Stavropolʹskogo statističeskogo komiteta, «Kavkazologiâ», № 3.
Lazarân Sergej Stepanovič, Klyčnikov Ûrij Ûrʹevič (2023), Služba polâkov v ukrepleniâh Černomorskoj beregovoj linii i na sudah flota. 1830–1856 gody, Izd-vo PGU, Pâtigorsk.
Matveev Oleg Vladimirovič (2003), «Rycarʹ v polnom smysle ètogo slova…» F.A. Krukovskij v istoričeskoj pamâti kubanskogo kazačestva, v: Polâki v Rossii XVII–XX vv. Materialy meždunarodnoj naučnoj konferencii, red. Aleksandr Ivanovič Selickij, Kubanskij gosudarstvennyj universitet, Krasnodar.
Matveev Oleg Vladimirovič (2008), Polâki v ukrepleniâh Černomorskoj beregovoj linii v 1830–1850-e gg., v: Polâki v Rossii: vehi istorii, red. Aleksandr Ivanovič Selickij, Kubanskij gosudarstvennyj universitet, Krasnodar.
Nečitajlov M.V. [Maksim Vadimirovič] (2012), Otdelʹnyj kavkazskij korpus (1817–1864 gg.), https://tinyurl.com/5xcebjbn [dostup: 23.06.2024].
O sosloviâh Gurii. Iz zapisok kapitana Tržaskovskogo (1847), «Kavkaz», № 40 (4 oktâbrâ).
Pamâtnaâ knižka Kubanskoj oblasti na 1874 god (1873), Tipografiâ Kubanskogo oblastnogo pravleniâ, Ekaterinodar.
Polovcov Aleksandr Aleksandrovič, pod nablûdeniem (1902), Russkij biografičeskij slovarʹ, t. 13, Imperatorskoe Russkoe istoričeskoe obŝestvo, Tipografiâ I.N. Skorohodova, Sankt-Peterburg.
Polʹskie plany antirusskogo političeskogo i voennogo sotrudničestva s narodami Kavkaza (2025), https://tinyurl.com/mtb7v5su [dostup: 15.05.2025].
Rukevič Apollinarij Fomič (2009), Iz vospominanij starogo èrivanca. 1832–1839 gg., Izdatelʹstvo «Satis″», Krasnodar.
Spisok generalʹskih činov armii, flota i voenizirovannyh korpusov Rossijskoj imperii (2024), http://rusgeneral.ru/general_r4.html [dostup: 11.06.2024].
Filipson Grigorij Ivanovič (2000), Vospominaniâ. 1837–1847, v: Osada Kavkaza. Vospominaniâ učastnikov Kavkazskoj vojny XIX veka, sost., podgot. i avt. vstup. st. Âkov Arkadʹevič Gordin, Izd-vo žurnala «Zvezda», Sankt-Peterburg.
Šapovalov Vladimir Aleksandrovič, Štajn Klara Èrnovna, red. (2021), Stavropolʹ v opisaniâh, očerkah, issledovaniâh za 230 let, FLINTA, Moskva.
Štajn Klara Èrnovna, Petrenko Denis Ivanovič, Hodus Vâčeslav Petrovič, red. (2006), Stavropolʹskij tekst: opisaniâ, očerki, issledovaniâ. Hrestomatiâ, Izdatelʹstvo Stavropolʹskogo gosudarstvennogo universiteta, Stavropolʹ.]
License
Copyright (c) 2026 Wiesław Caban
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Authors
Authors of texts accepted for publication in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” are required to complete, sign and return to the editor's office the Agreement for granting a royalty-free license to works with a commitment to grant a CC sub-license.
Under the agreement, the authors of texts published in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” grant the Adam Mickiewicz University in Poznań a non-exclusive, royalty-free license and authorize the use of Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0)Creative Commons sub-license.
The authors retain the right to continue the free disposal of the work.
Users
Interested Internet users are entitled to use works published in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” since 2016, for non-commercial purposes only, under the following conditions:
- attribution - obligation to provide, together with the distributed work, information about the authorship, title, source (link to the original work, DOI) and the license itself.
- no derivatives - the work must be preserved in its original form, without the author's consent it is not possible to distribute the modified work, such as translations, publications, etc.
Copyrights are reserved for all texts published before 2016.
Miscellaneous
Adam Mickiewicz University in Poznań retains the right to magazines as a whole (layout, graphic form, title, cover design, logo etc.).