Abstrakt
Shame is a social emotion that can pose a significant challenge for children, particularly in situations that threaten their sense of self-worth, agency, and belonging. In response to such experiences, children often resort to coping strategies characterized by the overt expression of intense emotions, such as anger, rage, and aggression. The aim of the study is to identify and present children’s statements regarding their ways of coping with feelings of shame, which manifest through the open display of aggressive reactions, including self-aggressive behaviors. The methodological framework of the study is grounded in a phenomenographic approach, which allows for capturing the diverse ways in which participants experience and make sense of a given phenomenon. The research material was collected through group interviews conducted with school-aged children. The analysis revealed three distinct strategies for coping with shame: (a) aggression directed at others (motivated by the need for retaliation or overt expression of dissatisfaction), (b) aggression directed at objects (as a means of releasing tension), and (c) self-aggression (as a form of self-punishment for failing to meet one’s own or others’ expectations). The findings indicate that these behaviors serve to protect the child’s identity and help restore a sense of control in social situations. Understanding these mechanisms may support adults in responding appropriately to children’s emotional needs and in fostering constructive ways of coping with shame.
Bibliografia
Aronson, E., Wilson, T.D., Akert, R.M. (2012). Psychologia społeczna. Nowe wydanie rozszerzone i zaktualizowane. Poznań: Wydawnictwo Zysk i Ska
Bandura, A. (1973). Aggression: A social learning analysis. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall
Banks, M. (2009). Materiały wizualne w badaniach jakościowych. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN
Brzezińska, A.I., Matejczyk, J., Nowotnik, A. (2012). Wspieranie rozwoju dziecka a jego gotowość do nauki w szkole. Edukacja, 1
Baumeister, R.F., Smart, L., Boden, J.M. (1996). Relation of threatened egotism to violence and aggression: The dark side of high self-esteem. Psychological Review, 103(1), 5-33
Crick, N.R., Dodge, K.A. (1994). A review and reformulation of social information-processing mechanisms in children’s social adjustment. Psychological Bulletin, 115(1), 74-101
Craig, W.M., Peters, R.D., Konarski, R. (2000). Bullying and victimization among Canadian school children: Associations with behavioral problems and academic achievement. Journal of School Psychology, 38(2), 177-195
Czub, T. (2005). Wstyd i strategie obrony przed wstydem. W: P. Orlik (red.), Magma uczuć. Poznań: Wydawnictwo Naukowe Instytutu Filozofii UAM
Czub, T., Brzezińska, A.I. (2013). Regulacyjna wartość emocji wstydu w procesie kształtowania się tożsamości. Psychologia Rozwojowa, 18(1)
Czykwin, E. (2013). Wstyd. Kraków: Oficyna Wydawnicza Impuls
Ekel, J., Jaroszyński, J., Ostaszewska, J. (1965). Mały słownik psychologiczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe
Eisenberg, N., Spinrad, T.L., Morris, A.S. (2005). Regulation, resiliency, and quality of social functioning. Self and Identity, 4(2), 101-119
Frąckowiak, M., Olechnicki, K. (2011). Badania wizualne w działaniu. Antologia tekstów. Warszawa: Fundacja Bęc Zmiana
Groenwald, M. (2015). O wstydzie w sytuacjach oceniania szkolnego i konsekwencjach doświadczania go przez uczniów. Colloquium, 1
Hoffman, M.L. (2006). Empatia i rozwój moralny. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne
Hoffman, R., Maier, N.R.F. (1961). Quality and acceptance of problem solutions by members of homogeneous and heterogeneous groups. Journal of Abnormal and Social Psychology, 62(2), 401-407
Izard, C.E. (1992). Human emotions. New York: Plenum Press
Jurgiel, A. (2009a). Doświadczanie szkoły przez uczniów. Rekonstrukcja fenomenograficzna. Problemy Wczesnej Edukacji, 2(10)
Jurgiel, A. (2009b). O możliwościach poznawczych fenomenografii. Pedagogika Kultury, 5
Klus-Stańska, D. (2004). Światy dziecięcych znaczeń – poszukiwanie kontekstów teoretycznych. W: D. Klus-Stańska (red.), Światy dziecięcych znaczeń. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie Żak
Komendant-Brodowska, A. (2014). Agresja i przemoc szkolna. Raport o stanie badań. Warszawa: Instytut Badań Edukacyjnych
Krueger, R.A., Casey, M.A. (2000). Focus groups: A practical guide for applied research. Thousand Oaks, CA: Sage
Kozłowski, W. (2000). System dydaktyczny i wychowawczy jako źródło zagrożeń psychicznego zdrowia dzieci i młodzieży. W: C. Czabała (red.), Zdrowie psychiczne. Zagrożenia i promocja. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii
Kozłowski, P. (2024). Zachowania autoagresywne i presuicydalne młodzieży – tło teoretyczne i profilaktyka. W: M. Pinkowicka, W. Piestrzyński (red.), Zachowania suicydalne w kontekście bezpieczeństwa dzieci i młodzieży (ss. 29-42). Poznań: Wydawnictwo Wyższej Szkoły Bezpieczeństwa
Kupersmidt, J.B., Coie, J.D. (1990). Preadolescent peer status, aggression, and school adjustment as predictors of externalizing problems in adolescence. Child Development, 61(5), 1350- 1362
Lewandowska, K. (2019). Przemoc i agresja uczniów jako zagrożenie bezpieczeństwa w środowisku szkolnym. Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia de Securitate, 9(2), 120-135
Lewis, H. (1971). Shame and guilt in neurosis. New York: International Universities Press
Lewis, M. (1992). Shame: The exposed self. New York: Free Press
Lewis, M. (2005). Psychologia emocji. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne
Lisek-Michalska, J. (2013). Badania fokusowe. Problemy metodologiczne i etyczne. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego
Makowska, S. (2024). O uczniowskich strategiach zapobiegania poczuciu wstydu. Problemy Wczesnej Edukacji, 59(2), 116-129
Marton, F. (1981). Phenomenography – describing conceptions of the world around us. Instructional Science, 10(2), 177-200
Marton, F., Booth, S. (1997). Learning and awareness. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates
Moffitt, T. E. (1993). The neuropsychology of conduct disorder. Dev Psychopathol, 5(1-2), 135-151
Nathanson, D.L. (1992). Shame and pride: Affect, self and the birth of the self. W.W. Norton & Company
Radziwiłowicz, W. (2020). Autoagresja – samobójstwa i samookaleczenia. W: I. Grzegorzewska, L. Cierpiałkowska, A.R. Borkowska (red.), Psychologia kliniczna dzieci i młodzieży (ss. 557-568). Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN
Rosenberg, M.B. (2003). Porozumienie bez przemocy. O języku serc. Warszawa: Jacek Santorski & Co Agencja Wydawnicza
Scheff, T.J. (2001). Shame and community: Social components in depression. Psychiatry, 64(3), 212-224
Scheff, T.J., Retzinger, S. (2001). Emotions and violence: Shame and rage in destructive conflicts. Journal of Personality and Social Psychology, 52(6), 1061-1086
Skorny, Z. (1985). Dziecko agresywne – objawy, przyczyny, przeciwdziałania. W: W. Pomykadło (red.), Vademecum dla rodziców. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne
Strelau, J., Jurkowski, A., Putkiewicz, Z. (1975). Podstawy psychologii dla nauczycieli. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe
Tangney, J.P., Dearing, R.L. (2004). Shame and guilt. New York: The Guilford Press
Tomkins, S.S., McCarter, R. (1964). What and where are the primary affects? Some evidence for a theory. Perceptual and Motor Skills, 18, 119-158
Williams, R. (2003). Technology and cultural form. W: A. Szymańska, M. Lisowska-Magdziarz
A. Hess (red.), Metody badań medioznawczych i ich zastosowanie (ss. 120-135). Kraków: Instytut Dziennikarstwa, Mediów i Komunikacji Społecznej Uniwersytetu Jagiellońskiego
Maciejewska-Mroczek, E., Radkowska-Walkowicz, M., Reimann, M., Witeska-Młynarczyk,
A., Boni, Z., Krawczak, A. (2015). Kodeks dobrych praktyk w badaniach z dziećmi prowadzonych z perspektywy nauk społecznych (w tym interdyscyplinarnych childhood studies, etnografii, antropologii kulturowej, socjologii) http://childhoods.uw.edu.pl/wpcontent/uploads/sites/22/2016/04/kodeks_dobrych_praktyk_IZBnD.pdf
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Sandra Makowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.