Aspekt międzynarodowy statusu wolności akademickiej w kulturze europejskiej

Main Article Content

Maria Gołda-Sobczak

Abstrakt

Wolność akademicka należy do tych wolności, które stosunkowo późno doczekały się sformułowania zarówno w międzynarodowych, jak i krajowych aktach normatywnych. Na wolność akademicką składa się w pierwszym rzędzie wolność nauczania i badań dla nauczycieli akademickich, a więc głoszenie własnych poglądów i prowadzenie badań zgodnie z wymogami naukowości i nakazami sumienia; wolność wyboru metod i problematyki badawczej, ogłaszania i publikowania wyników; możność uprawiania tzw. czystej nauki, zmierzającej wyłącznie do pogłębiania wiedzy i osiągnięcia prawdy w danej dziedzinie bez oglądania się na jakiekolwiek względy utylitarne. Po drugie elementem tej wolności jest prawo studentów do swobodnego studiowania i dochodzenia do wiedzy, tj. wolnego wyboru uniwersytetu, przedmiotu studiów, nauczycieli akademickich. Po trzecie wreszcie składnikiem wolności akademickiej jest pełna autonomia wewnętrzna i zewnętrzna uniwersytetu w postaci wyboru władz, obsady katedr, egzaminów, własnego sądownictwa zajmującego się wykroczeniami przeciwko regulaminom uniwersyteckim, w tym wolność od nieuprawnionych ingerencji lub restrykcji ze strony władz publicznych. Dyskusyjne są granice wolności akademickich, formułowane zwłaszcza w okresie wojen. Przyjmuje się, że wytyczają granice wolności akademickiej względy etyczne, interes publiczny i państwowy. wolność akademicka uznawana jest jako immamentna cecha uniwersytetu, a jej treścią są rozległe uprawnienia statutowe o charakterze samorządowym, autonomia oraz wolność nauki i nauczania. Autonomia winna być pojmowana jako uprawnienie do samookreślenia i samego decydowania uniwersytetu, a szczerzej ujmując uczelni wyższej, o sobie. Wolność akademicka pozwalać ma także na korzystanie przez uczonych z prawa wolności słowa oraz z możliwości podejmowania działalności w rozmaitych organizacjach politycznych i społecznych. Prawa te gwarantowane są zarówno w aktach prawa międzynarodowego, jak i w prawie wewnętrznym państw demokratycznych wszystkim obywatelom. Oczywiście wolność akademicka, jak wszelka wolność – o czym niestety się dość często zapomina zwłaszcza w odniesieniu do wolności prasy – nie ma charakteru nieograniczonego. W literaturze wskazuje się na jej ograniczenia zewnętrzne, które sprowadzają się do zakazu przekazywania wiedzy nieaktualnej oraz treści, które zostały skutecznie obalone w toku dyskursu naukowego. Potrzeba sformułowania instytucjonalnych podstaw wolności akademickiej była wielokrotnie dyskutowana i formułowana w rozmaitych dokumentach. W Wielkiej Karcie Uniwersytetów Europejskich określono katalog najistotniejszych zasad tworzących razem wolność akademicką, a mianowicie: autonomię, jedność, wolność i uniwersalność, przy czym najważniejszą wagę wśród nich przywiązuje się do zasady autonomii. Potwierdza to Deklaracja Erfurcka w sprawie autonomii wyższych uczelni. W europejskim prawie regionalnym wolność akademicka została wyraźnie sformułowana w zdaniu 2 art. 13 Karty Praw Podstawowych Unii Europejskiej.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Gołda-Sobczak, M. (2014). Aspekt międzynarodowy statusu wolności akademickiej w kulturze europejskiej. Środkowoeuropejskie Studia Polityczne, (3), 145-168. https://doi.org/10.14746/ssp.2014.3.8
Dział
Artykuły

Bibliografia

  1. “Forum akademickie” 1996, no. 6, s. 8–9.
  2. Ajdukiewicz K.,O wolności nauki (1965), in: id., Język i poznanie, vol. II,Warszawa.
  3. Arendt H. (2003), Auschwitz on Trial, in: H. Arendt, Responsibility and Judgement, Warszawa.
  4. Arendt H. (2003), The Deputy: Guilt by Silence?, in: H. Arendt, Responsibility and Judgement, Warszawa.
  5. Baszkiewicz J. (1997), Młodość uniwersytetów, Warszawa.
  6. Bloch M. (1981), Społeczeństwo feudalne, Warszawa.
  7. Brzeziński J. (1994), Rozważania o uniwersytecie, in: Edukacja wobec zmiany społecznej, eds. J. Brzeziński, L. Witkowski, Poznań–Toruń.
  8. Brzeziński J. (1997), Trwałe wartości uniwersytetu, “Forum Oświatowe”, wyd. specjalne 1–2, red. J. Brzeziński, Z. Kwieciński.
  9. Burckhardt J. (1991), Kultura odrodzenia we Włoszech, Warszawa.
  10. Czeżowski T. (1989), O ideale uniwersytetu, in: T. Czeżowski, Pisma z etyki i teorii wartości, Wrocław.
  11. Daly L. J. (1961), The Mediaeval University 1200–1400, New York.
  12. Dworkin R. (1996), We Need a New Interpretation of Academic Freedom, in: The Future of Academic Freedom, ed. L. Menand, Chicago–London.
  13. Fernando L., Hartley N., Nowak M., Swineharts T. (eds.) (1990), Academic Freedom 1990. A Human Rights Report, London–New Jersey.
  14. Filip G. (2001), Autonomia nie jest przywilejem, “Forum Akademickie”, no. 11.
  15. Garlicki L. (2003), Komentarz do art. 73 Konstytucji, in: Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej. Komentarz, t. III, ed. L. Garlicki, Warszawa.
  16. Génicot L. (1964), Powstaje nowy świat. Studium o kulturze i cywilizacji wieków średnich, Warszawa.
  17. Gliszczyńska-Grabias A. (2014), Przeciwdziałanie antysemityzmowi. Instrumenty prawa międzynarodowego, Warszawa.
  18. Goćkowski J. (1977), Funkcjonalność uniwersytetu w perspektywie długiego trwania, in: Idea uniwersytetu u schyłku tysiąclecia, Warszawa.
  19. Gronowska B., Jasudowicz T., Mik C. (1993), Prawa człowieka. Dokumenty Międzynarodowe, Toruń.
  20. Guriewicz A. (1976), Kategorie kultury średniowiecznej, Warszawa.
  21. Hambura S., Muszyński M. (2001), Karta Praw Podstawowych z komentarzem, Bielsko-Biała.
  22. Haskell T. L. (1996), Justifying the Rights of Academic Freedom in the Era of “Power/Knowledge”, in: The Future of Academic Freedom, ed. L. Menand, Chicago–London.
  23. Hay D. (2001), Europa w XIV i XV wieku, Warszawa.
  24. Horała L. (2009), Wolność wypowiedzi osoby głoszącej “kłamstwo oświęcimskie”, in: Komitet Praw Człowieka ONZ. Wybór orzecznictwa, eds. R. Wieruszewski, A. Gliszczyńska, K. Sękowska-Kozłowska, Warszawa.
  25. Iggers G. G. (2002), Użycia i nadużycia historii: o odpowiedzialności historyka w przeszłości i obecnie, in: “Pamięć etyka i historia”. Anglo-amerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych, ed. A. Domańska, Warszawa.
  26. Jarosz-Żukowska S., Żukowski £., Wolność badań naukowych i nauczania, in: Realizacja i ochrona konstytucyjnych wolności i praw jednostki w polskim porządku prawnym. Prace Naukowe Wydziału Prawa, Administracji i Ekonomii Uniwersytetu Wrocławskiego, seria e-monografie, number 45, ed. M. Jabłoński, Wrocław 2014.
  27. Jasiński F. (2003), Karta Praw Podstawowych Unii Europejskiej, Warszawa.
  28. Jaspers K. (1978), Praca badawcza, kształcenie i nauczanie, “Znak”, no. 288.
  29. Jasudowicz T., Czepek J., Kapelańska-Pręgowska J. (2014), Międzynarodowe standardy bioetyczne. Dokumenty i orzecznictwo, Warszawa.
  30. Kamiński I. C. (2010), Ograniczenia swobody wypowiedzi dopuszczalne w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Analiza krytyczna, Warszawa.
  31. Kula M. (2003), Wybór tradycji, Warszawa.
  32. Kula M. (2002), Nośniki pamięci historycznej, Warszawa.
  33. Kula M. (2001), Zegarek historyka, Warszawa.
  34. Labuda G. (1962), Rola i zadania uniwersytetu w nowoczesnej organizacji nauki, Poznań.
  35. Lacapra D. (2002), Psychoanaliza, pamięć i zwrot etyczny, w: “Pamięć etyka i historia”. Anglo-amerykańska teoria historiografii lat dziewięćdziesiątych, ed. A. Domańska, Warszawa.
  36. Le Goff J. (1997), Inteligencja w wiekach średnich, Warszawa.
  37. Magna Charta Universitatum (2003), “Biuletyn Informacyjny Pracowników Akademii Górniczo-Hutniczej”, sierpień/wrzesień, no. 120–121.
  38. Melosik Z. (2009), Uniwersytet i społeczeństwo. Dyskursy wolności, wiedzy i władzy, 2. wyd, Kraków.
  39. Melosik Z. 2004, Wolność akademicka. Istota, założenia i kontrowersje, in: Nauki pedagogiczne w Polsce: dokonania, problemy, współczesne zadania, perspektywy, eds. T. Lewowicki, M. J. Szymański, Kraków.
  40. Menand L. (1996), The Limits of Academic Freedom, in: The Future of Academic Freedom, ed. L. Menand, Chicago–London.
  41. Motyka K. (2004), Prawa Człowieka. Wprowadzenie, wybór Źródeł, Lublin.
  42. Moulin L. (2002), Średniowieczni szkolarze i ich mistrzowie, Gdańsk–Warszawa.
  43. Newman J. H., Turner F. M. (1992), The Idea of a University; J. Ortega y Gasset, H. Lee Nostrand, Mission of University.
  44. Parsons T., Platt G. M. (1973), The American University, Cambridge MA.
  45. Piechowiak M. (ed.) (1993), Wolność akademicka, “Materiały Poznańskiego Centrum Praw Człowieka”, Poznań, no. 3.
  46. Pluciński P. (2012), Uniwersytet i duch epoki. Wątpliwości wokół starej idei w nowych kontekstach, w: Wiedza, ideologia, władza. O społecznej funkcji uniwersytetu w społeczeństwie rynkowym, ed. P. Żuk, Warszawa.
  47. Rashdall H. (1936), The Universities of Europe in the Middle Ages, vol. 1–3, Oxford.
  48. Salomon R., Salomon J. (1993), Up the University. Re-creating Higher Education in America, Reading MA.
  49. Sobczak J. (2007),Wolność badań naukowych – standardy europejskie i rzeczywistość polska, “Nauka i szkolnictwo wyższe”, no. 2/30.
  50. Stachowiak-Kudła M. (2012), Autonomia szkół wyższych a instytucjonalne mechanizmy zapewnienia jakości w Polsce i wybranych państwach europejskich, Warszawa.
  51. Stachowiak-Kudła M. (2001), Konstytucyjna zasada autonomii uniwersytetów na przykładzie Hiszpanii, “Nauka i szkolnictwo wyższe”, no. 1(37).
  52. Stelling-Michaud S. (1960), L’Historie des univeristés, Comité international des Sciences historiques.
  53. Symonides J. (2001), Academic Freedom, “Milenium”, Autumn.
  54. Symonides J. (2000), La nécessité de la préparation d’un instrument international, in: P. Tavernier, A. Yotopoulos-Marangopoulos, La Communauté académique à l’aube du troisieme millénaire, Bruxelles.
  55. Symonides J. (2004),Wolność akademicka jako kategoria praw człowieka: o potrzebie przyjęcia instrument międzynarodowego, in: Księga Jubileuszowa Profesora Tadeusza Jasudowicza, eds. J. Białocerkiewicz, M. Balcerzak, A. Czeczeczko-Durlak, Toruń.
  56. Szadok-Bratuń A. (2009), Kontekstualność prawa do nauki w “dwóch lekcjach bolońskich – medytacje rocznicowe, in: Między tradycją a przyszłością w nauce prawa administracyjnego. Księga Jubileuszowa dedykowana Profesorowi Janowi Bociowi, ed. J. Spuernat, Wrocław.
  57. Świątkowki A. M. (2006), Karta Praw Społecznych Rady Europy, Warszawa.
  58. Tight M. (1988), So What Is Academic Freedom en Academic Freedom and Responsibility, Open University Press.
  59. Verger J. (1973), Les Universités du Moyen Âge, Paris.
  60. Zubik M. (red.) (2008), Wybór dokumentów prawa międzynarodowego dotyczących praw człowieka. Księga Jubileuszowa Rzecznika Praw Obywatelskich, vol. II, Warszawa.