Słowa kluczowe
reappropriation
Oleksandr Irvanets
alternative history
Ukrainian postmodernism
anti-dystopia
dystopia
Jak cytować
Abstrakt
The paper analyzes the generic and ideological evolution of the works of Oleksandr Irvanets, one of the leading representatives of Ukrainian postmodernism, from dystopia to the concept of the anti-dystopia. In the first part, the author reconstructs the context of the literary group “Bu-Ba-Bu” and outlines its significance for shaping post-totalitarian Ukrainian culture. The next section examines Irvanets’s dystopian trilogy (Rivne/Rovno, Ochamymria, Libenkraft’s Disease), interpreted as an artistic response to the remnants of the Soviet system and the anxieties of the first decades of independence. The following part considers the novel Kharkiv 1938 as an example of an alternative history. Thus, this generic transformation is read in the light of Przemysław Czapliński’s concept as an attempt to overcome dystopian fatalism.
Bibliografia
Bakuła B., Ironia i komizm we współczesnej słowiańskiej antyutopii literackiej (na przykładzie powieści E. Bondy’ego, T. Konwickiego, W. Wojnowicza, W. Pielewina), „Slavia Occidentalis”, 2011, nr 68, s. 45–56. DOI: https://doi.org/10.14746/so.2011.68.5
Biblioteka Yi, Oleksandr Irvanets, https://www.ji.lviv.ua/ji-library/pleroma/gk-il.htm
Boichenko O., Antyutopii i krai, https://andrijlyubka.livejournal.com/199876.html
Bondar-Tereshchenko I., Ochamymria-2, abo Slipota yak prozrinnia u novomu romani Oleksandra Irvantsia, https://www.unian.ua/culture/400897-ochamimrya-2-abo-slipotayak-prozrinnya-u-novomu-romani-oleksandra-irvantsya.html
Czapliński P., Resztki nowoczesności. Dwa studia o literaturze i życiu. Kraków: Wydawnictwo Literackie, 2011.
Grebeniuk T., Istorychna pamiat i nekropolityka u prozi Oleksandra Irvantsia, „Visnyk Mariupolskoho derzhavnoho universytetu”. Seriia: Filolohiia, 2022, nr 26–27, s. 56–71.
Grebeniuk T., Khudozhnie vtilennia rys ‘novoi shchyrosti v romani Sofii Andrukhovych Amadoka, „Studia Ukrainica Posnaniensia”, 2021, z. IX/I, s. 131–144. DOI: https://doi.org/10.14746/sup.2021.9.1.11
Grebeniuk T., Reminiscence about the Soviet city: Urban space in the Ukrainian fiction of the 21st century, „Journal of Narrative and Language Studies”, 2023, t. 11 (22): The Narrative Identity of European Cities – Special Issue, s. 176–191. DOI: https://doi.org/10.59045/nalans.2023.25
Hnatiuk O., Pożegnanie z imperium. Ukraińskie dyskusje o tożsamości, Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2003.
Hrabovskyi S., Chy vdastsia Putinu realizuvaty antyutopiiu pid nazvoiu «Dvi Ukrainy»?, https://day.kyiv.ua/blog/polityka/chy-vdastsya-putinu-realizuvaty-antyutopiyu-pid-nazvoyu-dvi-ukrayiny
Hundorova T., Kitch i literatura. Travestii, Kyiv: Fakt, 2008.
Kharchuk R., Suchasna ukrainska proza. Postmodernyi period: navchalnyi posibnyk, Kyiv: Vydavnychyi tsentr „Akademiia”, 2008.
Lanin B., Some new terms in dystopian studies, „Caietele Echinox”, 2024, vol. 46: Utopian Imaginaries, s. 275–282. DOI: https://doi.org/10.24193/cechinox.2024.46.21
Matusiak A., „…Życie jest zbyt poważną sprawą, by mówić o nim poważnie…”. Kamp w twórczości pisarzy Bu-Ba-Bu, „Roczniki Humanistyczne”, 2011, t. LIX, z. 7, s. 71–97.
Ogonowska A., Epidemia i choroba. „Miasto ślepców” José Saramago. Od literackiej paraboli po (nowo)medialne adaptacje i rzeczywiste zachowania społeczne, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis”. Studia de Cultura, 2021, t. 13, nr 4, s. 4–17. DOI: https://doi.org/10.24917/20837275.13.4.1
Oleshko S., Uiavy sobi, shcho Ukraina ye potuzhnoiu derzhavoiu, https://www.sestry.eu/statti/uyavy-sobi-shcho-ukrayina-ie-potuzhnoyu-derzhavoyu
Pavlyshyn M., Kozaky z Yamaiky: postkolonialni rysy v suchasnii ukrainskii kulturi, [w:] Pavlyshyn M., Kanon ta ikonostas: Literaturno-krytychni statti, Kyiv: Chas, 1997, s. 223–237.
Pavlyshyn M., Pro koryst’ i shkodu postkolonializmu dlia zhyttia, „Vsesvit”, 2014, nr 3–4, s. 229–240.
Perepadia V., Perepadia O., Oleksandr Irvanets: „Ia ne khochu brekhaty ni sobi, ni chytachevi”, https://www.pravda.com.ua/articles/2002/04/30/2988555/
Riabchenko M., Elementy komichnoho v suchasnii ukrainskii antyutopii, „Naukovi zapysky Berdianskoho derzhavnoho pedahohichnoho universytetu”. Seriia Filolohichni nauky, 2017, t. 13, s. 169–176.
Riabchuk M., Shcho zalyshylosia vid „dvokh Ukrain” (Vidkryta lektsiia z ukrainoznavstva u Viadrini), https://www.youtube.com/watch?v=PXktNVe_A8Q
Rosenfeld A.S., Character and dystopia: The last men, New York: Taylor & Francis, 2021. DOI: https://doi.org/10.4324/9780367823108
Słownik rodzajów i gatunków literackich, red. G. Gazda, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2012.
Sobora I., Ukrainski krytyky nazvaly krashchi knyzhky 2017 roku, https://uain.press/articles/ukrayinski-krytyky-nazvaly-krashhi-knyzhky-2017-roku-678131
Ursulenko A., Epidemia jako metafora preapokaliptyczna. Przypadek „Choroby Libenkrafta” Ołeksandra Irwańca, „Slavica Wratislaviensia”, 2023, nr 177, s. 135–147. DOI: https://doi.org/10.19195/0137-1150.177.12
Zabuzhko O., Shevelov Y., Vybrane lystuvannia na tli doby: 1992–2002, Kyiv: Fakt, 2011.
Zambrzycka M., Olechowska P., Świat po katastrofie. Motywy postczarnobylskie w powieści „Очамимря” Ołeksandra Irwańca i w dramacie „Na początku i na końcu czasów” Pawła Arjeб „Studia Ucrainica Varsoviensia”, 2019, nr 7, s. 121–135. DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0013.6174
Zhadan S., „V nashii literaturi kozhna liudyna potribna” – Lina Kostenko: velyke interviu, chastyna chetverta, https://radiokhartia.com/texty/v-nashii-literaturi-kozhna-liudyna-potribna-lina-kostenko-velyke-interviu-chastyna-tretia/
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Ryszard Kupidura
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.
Pozostałe postanowienia
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).