Abstrakcji przestrzeń wieloraka. Kategoria przestrzenności w twórczości Wojciecha Fangora, Jerzego Grabowskiego i Ryszarda Winiarskiego - studium porównawcze

Main Article Content

Łukasz Rozmarynowski

Abstrakt

If one were to indicate some tendencies characteristic of the art of the 20th century, the pursuit of making artwork more spatial would certainly be one of them. This tendency manifests itself in the myriad of symptoms: an avant-garde redefinition of sculpture with its negative space; a proliferation of kinetic works enabling spectators to (re)shape artwork’s matter more actively; a dissemination of ephemeral forms, especially happening and performance; beginnings of installation art, to mention but a few. The present paper sets out to examine an artistic phenomenon  which is not as spectacular as the aforementioned examples, but it could be somehow placed at the intersection of them. One can consider the particular type of abstract painting, embedded in a pictorial plane and slightly opening for surrounding space, but simultaneously reconceptualising the relation between the imagined and the physically present. The first part of the article deals with methodology. As far as research is concerned, the author assumes moderate scientism as the methodological perspective. It is based on the belief that mathematical sciences throughout history have developed notions and analytical methods allowing the observable and communicable features of things, including artworks and artistic phenomena, to be explained in an effective way, i.e. more faithfully and usefully. Because of the fact that mathematical truths are not absolute, the methodological perspective is called ‘moderate’. Taking into account these assumptions, the second part of the article defines the analytical category of spatiality, which expresses painting’s ability to evoke variously conceptualised spaces. The three subsequent sections of the article are devoted to some paintings by three Polish artists active in the second half of the 20th century, i.e. Wojciech Fangor, Jerzy Grabowski, Ryszard Winiarski. Each of them combined two differently understood spatial orders in their works: physical (related to phenomenological and sensual experience) and conceptual (related to notions and theories proposed by exact sciences). Having analysed a number of paintings by Fangor, Grabowski and Winiarski, one can define notions of cosmogonic, transcendence and probabilistic space, respectively. In summary, the specificity of works analysed in the context of ideas drawn from exact sciences is examined.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Rozmarynowski , Łukasz. (2020). Abstrakcji przestrzeń wieloraka. Kategoria przestrzenności w twórczości Wojciecha Fangora, Jerzego Grabowskiego i Ryszarda Winiarskiego - studium porównawcze. Artium Quaestiones, (31), 401-436. https://doi.org/10.14746/aq.2020.31.13
Dział
VARIA
Biogram autora

Łukasz Rozmarynowski , Adam Mickiewicz University, Poznań

Art historian and mathematician, M.A. degrees in art history and mathematics at Adam Mickiewicz University in Poznań, PhD. candidate at the Department of Art History. He works on a PhD dissertation concerning the relationship between art and mathematics in Polish art of the 20th century. His research interests concentrate on modern art, the art of new media and history and philosophy of mathematics. He published his work as chapters in academic monographs.

Referencje

  1. Abstraction, red. M. Lind, London–Cambridge 2013
  2. Arnheim R., Sztuka i percepcja wzrokowa. Psychologia twórczego oka, tłum. J. Mach, Łódź 2013
  3. Batóg T., Dwa paradygmaty matematyki. Studium z dziejów i filozofii matematyki, Poznań 2000
  4. Batóg T., Podstawy logiki, Poznań 2003
  5. Bogucki J., Sztuka Polski Ludowej, Warszawa 1983
  6. Bois Y.-A., R.E. Krauss, Formless. A User’s Guide, New York 1997
  7. Bondecka-Krzykowska I., Przewodnik po historii matematyki, Poznań 2006
  8. Bondecka-Krzykowska I., Historia obliczeń. Od rachunku na palcach do maszyny analitycznej, Poznań 2012
  9. Breuer H., Atlas fizyki, tłum. J. Gronkowski, Warszawa 2000
  10. Brezine C., Algorithms and Automation. The Production of Mathematics and Textiles, w: The Oxford Handbook of the History of Mathematics, red. E. Robson, J.A. Stedall, Oxford–New York 2009, s. 468–492
  11. Buckley J.J., E. Eslami, An Introduction to Fuzzy Logic and Fuzzy Sets, Heidelberg 2013
  12. Diogenes Laertios, Żywoty i poglądy słynnych filozofów, tłum. I. Krońska, K. Leśniak, W. Olszewski, B. Kupis, Warszawa 2004
  13. Dolphijn R., I. van der Tuin, Nowy materializm. Wywiady i kartografie, tłum. J. Bednarek, J. Maliński, Gdańsk–Poznań–Warszawa 2018
  14. Domańska E., Jakiej metodologii potrzebuje współczesna humanistyka? „Teksty Drugie” 2010, 1/2(121/122), s. 45–55
  15. Domańska E., Historia egzystencjalna. Krytyczne studium narratywizmu i humanistyki zaangażowanej, Warszawa 2012
  16. Duda R., Wprowadzenie do topologii, cz. 1: Topologia ogólna, Warszawa 1986
  17. Dudzik S., Jerzy Grabowski. Artysta i uniwersum, Ząbki 2012
  18. Elsaesser T., M. Hagener, Teoria filmu. Wprowadzenie przez zmysły, tłum. K. Wojnowski, Kraków 2015
  19. Fangor W., ENTER/ESCAPE – Jak malarstwo kształtuje nowe przestrzenie? (Wypowiedzi uczestników wystawy), „Sztuka i Dokumentacja” 2010, 2, s. 75
  20. Fichtenholz G.M., Rachunek różniczkowy i całkowy, t. 1, tłum. T. Huskowski, R. Bittner, B. Gleichgewicht, Warszawa 1999
  21. Garber D., Leibniz. Body, Substance, Monad, Oxford 2009
  22. Haraway D., Manifest gatunków stowarzyszonych, w: Teorie wywrotowe. Antologia przekładów, red. J. Bednarek, A. Gajewska, tłum. J. Bednarek, Poznań 2012, s. 241–260
  23. Heller M., Początek jest wszędzie. Nowa hipoteza pochodzenia Wszechświata, Warszawa 2002
  24. Heller M., Przestrzenie Wszechświata. Od geometrii do kosmologii, Kraków 2017
  25. Heller M., S. Krajewski, Czy fizyka i matematyka to nauki humanistyczne? Kraków 2014
  26. Henderson L.D., The Fourth Dimension and Non-Euclidean Geometry in Modern Art, Cambridge–London 2013
  27. Hilbert D., Grundlagen der Geometrie, Leipzig 1903
  28. Hilbert D., O nieskończoności, w: Filozofia matematyki. Antologia tekstów klasycznych, red. i tłum. R. Murawski, Poznań 2003, s. 318–340
  29. Hohol M.L., Matematyczność ucieleśniona, w: Oblicza racjonalności. Wokół myśli Michała Hellera, red. B. Brożek, Kraków 2011, s. 143–166
  30. Jakubowski J., R. Sztencel, Rachunek prawdopodobieństwa dla (prawie) każdego, Warszawa 2002
  31. Jänich K., Topologia, tłum. D. Czarnocka-Cieciura, G. Cieciura, Warszawa 1991
  32. Janicka K., Surrealizm, Warszawa 1985
  33. Jerzy Grabowski (1933–2004). Grafika i rysunek, red. M. Nowakowska, tłum. E. Rodzeń-Leśnikowska, Łódź 2008
  34. Kandinski W., O duchowości w sztuce, tłum. S. Fijałkowski, Łódź 1996
  35. Kandinski W., Punkt i linia a płaszczyzna. Przyczynek do analizy elementów malarskich, tłum. S. Fijałkowski, Łódź 2019
  36. Kawa R., J. Lembas, Wstęp do informatyki, Warszawa 2017
  37. Kemp M., The Science of Art. Optical Themes in Western Art from Brunelleschi to Seurat, New Haven–London 1990
  38. Kemp M., Seen/Unseen. Art, Science, and Intuition from Leonardo to the Hubble Telescope, Oxford 2012
  39. Kępińska A., Nowa sztuka. Sztuka polska w latach 1945–1978, Warszawa 1981
  40. King J.P., The Art of Mathematics, New York 1992
  41. Kline M., Mathematics in Western Culture, New York 1953
  42. Knorowski M., Analisis situs, czyli topologia według Fangora, w: Wojciech Fangor. 3 wymiary, Kielce 2005, s. 25–28
  43. Kofler E., Z dziejów matematyki, Warszawa 1962
  44. Kotula A., P. Krakowski, Sztuka abstrakcyjna, Warszawa 1977
  45. Kowalska B., Polska awangarda malarska 1945–1980. Szanse i mity, Warszawa 1988
  46. Kowalska B., Kajetan Sosnowski. Malarz niewidzialnych światów, Warszawa 1998
  47. Kowalska B., Fangor. Malarz przestrzeni, Warszawa 2001
  48. Kowalska B., W poszukiwaniu ładu. Artyści o sztuce, Elbląg–Katowice 2001
  49. Kowalska B., O kilku różnych przestrzeniach Wojciecha Fangora, w: Wojciech Fangor. 3 wymiary, Kielce 2005, s. 3–8
  50. Kowalska B., Sztuka struktur matematycznych, w: Jerzy Grabowski (1933–2004). Grafika i rysunek, red. M. Nowakowska, tłum. E. Rodzeń-Leśnikowska, Łódź 2008, s. 3–7
  51. Kuratowski K., Wstęp do teorii mnogości i topologii, Warszawa 1977
  52. Ludwiński J., Sztuka w epoce postartystycznej, w: idem, Epoka błękitu, red. J. Hanusek, Kraków 2009
  53. Margolis J., Po dwóch stronach debaty wokół modernizmu/postmodernizmu, w: Czym, w gruncie rzeczy, jest dzieło sztuki? Wykłady z filozofii sztuki, red. K. Wilkoszewska, tłum. W. Chojna, Kraków 2004, s. 12–26
  54. Matematyczność przyrody, red. M. Heller, J. Życiński, A. Michalik, Kraków 1992
  55. Milner J., Kazimir Malevich and the Art of Geometry, New Haven–London 1996
  56. Mioduszewski J., Wykłady z topologii. Topologia przestrzeni euklidesowych, Katowice 1994
  57. Murawski R., Filozofia matematyki. Zarys dziejów, Poznań 2013
  58. Murawski R., Nieskończoność w matematyce. Zmagania z potrzebnym, acz kłopotliwym pojęciem, „Zagadnienia Filozoficzne w Nauce” 2014, 55, s. 5–42
  59. Murawski R., Dlaczego matematyka pozwala rozumieć i opisywać świat? Refleksja filozoficzna, w: idem, Z historii logiki i filozofii matematyki, Poznań 2019, s. 133–146
  60. Murawski R., O pojęciu prawdy w matematyce, w: idem, Z historii logiki i filozofii matematyki, Poznań 2019, s. 107–115
  61. Murawski R., K. Świrydowicz, Wstęp do teorii mnogości, Poznań 2005
  62. Olek J., Porządek przypadku, czyli o Winiarskim, w: Ryszard Winiarski. Prace z lat 1973–1974, red. J. Grabski, Kraków 2002
  63. Omnès R., Converging Realities. Toward a Common Philosophy of Physics and Mathematics, Princeton 2005
  64. Ornes S., Math Art. Truth, Beauty, and Equations, New York 2019
  65. O’Sullivan S., From Aesthetics to the Abstract Machine: Deleuze, Guattari and Contemporary Art Practice, w: Deleuze and Contemporary Art, red. S. Zepke, S. O’Sullivan, Edinburgh 2010, s. 189–207
  66. Palka Z., A. Ruciński, Wykłady z kombinatoryki. Przeliczanie, Warszawa 2007
  67. Panofsky E., Perspektywa jako „forma symboliczna”, tłum. G. Jurkowlaniec, Warszawa 2008
  68. Peitgen H.-O., H. Jürgens, D. Saupe, Fraktale. Granice chaosu, cz. 1, tłum. K. Pietruska-Pałuba, K. Winkowska-Nowak, Warszawa 2002
  69. Peitgen H.-O., H. Jürgens, D. Saupe, Fraktale. Granice chaosu, cz. 2, tłum. K. Pietruska-Pałuba, K. Winkowska-Nowak, Warszawa 1995
  70. Perspektywa sztuki matematycznej, red. W. Skrodzki, „Współczesność. Czasopismo Literackie” 1967, 14(241), s. 8–11
  71. Piegat A., Modelowanie i sterowanie rozmyte, Warszawa 1999
  72. Porębski M., Kubizm. Wprowadzenie do sztuki XX wieku, Warszawa 1986
  73. Porfiriusz, Żywot Pitagorasa, w: Żywoty Pitagorasa, red. i tłum. J. Gajda-Krynicka, Wrocław 1993, s. 1–24
  74. Reale G., Historia filozofii starożytnej, t. 2: Platon i Arystoteles, tłum. E. Łupina, E.I. Zieliński, M. Podbielski, Lublin 2008
  75. Reinhardt F., H. Soeder, Atlas matematyki, tłum. Ł. Wiechecki, Warszawa 2006
  76. Rosenfeld B.A., History of Non-Euclidean Geometry. Evolution of the Concept of a Geometric Space, New York 1988
  77. Roskal Z.E., Koncepcje przestrzeni w nauce i filozofii przyrody, „Roczniki Filozoficzne” 2008, 1(56), s. 279–294
  78. Rota G.-C., The Pernicious Influence of Mathematics upon Philosophy, „Synthese” 1991, 2(88), s. 165–178
  79. Rottenberg A., Sztuka w Polsce 1945–2005, Warszawa 2005
  80. Rozmowa z Wojciechem Fangorem. Kwiecień–Maj 2003, w: Wojciech Fangor (Centrum Sztuki Współczesnej Zamek Ujazdowski Warszawa, 16 września – 26 października 2003), Warszawa 2003, s. 54–72
  81. Rybka E., Astronomia ogólna, Warszawa 1975
  82. Ryszard Winiarski. Event-Information-Image, red. A. Muszyńska, M. Marczak-Cerońska, Warszawa 2017
  83. Schröder B., Konkrete Kunst. Mathematisches Kalkül und programmiertes Chaos, Berlin 2008
  84. Seel M., Estetyka obecności fenomenalnej, red. K. Wilkoszewska, tłum. K. Krzemieniowa, Kraków 2008
  85. Shlain L., Art & Physics. Parallel Visions in Space, Time, and Light, New York 2007
  86. Skarbek J., Scjentyzm, w: Z. Musiał, J. Skarbek, B. Wolniewicz, Trzy nurty: racjonalizm – antyracjonalizm – scjentyzm, Warszawa 2006, s. 167–223
  87. Sokal A.D., J. Bricmont, Modne bzdury. O nadużywaniu pojęć z zakresu nauk ścisłych przez postmodernistycznych intelektualistów, tłum. A. Lewańska, P. Amsterdamski, Warszawa 2004
  88. Steiner M., The Applicability of Mathematics as a Philosophical Problem, Cambridge–London 1998
  89. Strosberg E., Art & Science, New York–London 2015
  90. Sztabińska P., Geometria a natura. Polska sztuka abstrakcyjna w drugiej połowie XX wieku, Warszawa 2010
  91. Szydłowski S., Przestrzeń znaczy wolność. O twórczości Wojciecha Fangora, w: Wojciech Fangor. 3 wymiary, Kielce 2005, s. 19–23
  92. Szydłowski S., Wojciech Fangor. Przestrzeń jako gra, Kraków 2012
  93. Szydłowski S., Wojciech Fangor. 3 wymiary – retrospektywa, Orońsko 2015
  94. Szydłowski S., Wprowadzenie, w: Wojciech Fangor. Heweliusz, red. I. Ziętkiewicz, tłum. B. Łuniewicz, Sopot 2015, s. 7–18
  95. Świrydowicz K., Podstawy logiki modalnej, Poznań 2014
  96. Taranienko Z., Dialogi o sztuce, Warszawa 2004
  97. Theories and Documents of Contemporary Art. A Sourcebook of Artists’ Writings, red. K. Stiles, P.H. Selz, Berkeley 1996
  98. Toepell M.-M., Über die Entstehung von David Hilberts „Grundlagen der Geometrie”, Göttingen 1986
  99. Torretti R., Philosophy of Geometry from Riemann to Poincaré, Dordrecht 1978
  100. Virilio P., Maszyna widzenia, w: Widzieć, myśleć, być: technologie mediów, red. A. Gwóźdź, Kraków 2001, s. 39–62
  101. Wiesing L., Widzialność obrazu. Historia i perspektywy estetyki formalnej, tłum. K. Krzemień-Ojak, Warszawa 2008
  102. Wigner E.P., Niepojęta skuteczność matematyki w naukach przyrodniczych, w: Współczesna filozofia matematyki. Wybór tekstów, red. R. Murawski, Warszawa 2002, s. 293–309
  103. Wilder R.L., Kulturowa baza matematyki, w: Współczesna filozofia matematyki. Wybór tekstów, red. R. Murawski, Warszawa 2002, s. 275–292
  104. Winiarski R., Moje próby i poszukiwania, „Polska” 1966, 11(147), s. 42–43
  105. Wojciech Fangor: 25.09.2009–15.11.2009, red. S. Szydłowski, Warszawa 2009
  106. Wojciechowski A., Młode malarstwo polskie 1944–1974, Wrocław 1983
  107. Wójtowicz K., Spór o istnienie w matematyce, Warszawa 2003
  108. Wszołek S., Matematyka i metafizyka. Krótki komentarz na temat hipotezy matematyczności świata, „Studia Philosophiae Christianae” 2010, 1(46), s. 25–36
  109. Wywiad z Ryszardem Winiarskim, rozm. D. Skaryszewska, „Projekt” 1985, 5(164), s. 22–27