Keywords
Bolsheviks
eastern borderlands
religious policy
USSR
religious persecution
How to Cite
Abstract
The article addresses the policy of the Bolshevik authorities toward the Catholic Church in the territories of the former eastern borderlands of the Polish-Lithuanian Commonwealth during the first years following the Russian Revolution. The aim of the study is to demonstrate the mechanisms of Bolshevik religious policy and its impact on the functioning of the Catholic Church up to the establishment of the Soviet Union. The author employs a historical method based on the analysis of church documents, administrative materials, and literature concerning Soviet religious policy. The article presents the organizational structure of the Church in Belarus and Ukraine and the scale of its presence in the early 1920s. The author points out that the authorities’ actions included restricting religious activity, confiscating church property, persecuting clergy, and attempting to eliminate the Church’s influence from social life. The conclusions emphasize that the years 1917–1922 shaped the fundamental principles of Soviet religious policy, the objective of which was the gradual weakening and marginalization of the Catholic Church in territories incorporated into the Bolshevik state.
References
Archiwum Akt Nowych (AAN), Ambasada RP w Moskwie, sygn. 66, Odpis noty MSZ do zastępcy Komisarza Ludowego Spraw Zagranicznych w Moskwie z 27 kwietnia 1922 r.
Archiwum Akt Nowych (AAN), Ambasada RP w Moskwie, sygn. 70, Odpis memoriału do MSZ w Warszawie w sprawie zagrożonej egzystencji Kościoła katolickiego w Rosji i na Ukrainie (styczeń 1923 r.).
Archiwum Akt Nowych (AAN), Ambasada RP w Moskwie, sygn. 70, Pismo Poselstwa Polskiego do MSZ w Warszawie z 22 stycznia 1923 r.
Archiwum Akt Nowych (AAN), Ambasada RP w Moskwie, sygn. 70, Sprawozdanie Poselstwa Polskiego w Moskwie z 18 czerwca 1923 r. pt. Stan prawny Kościoła w Rosji Sowieckiej.
Archiwum Akt Nowych, Ambasada RP w Paryżu, sygn. 165: Pismo MSZ do Poselstwa Polskiego w Paryżu z 19 czerwca 1922 r.
Archiwum Akt Nowych, Centralna Agencja Polska w Lozannie, sygn. 202, k. 614, 638, 656, 700 (wycinki prasowe z 1918 r.).
Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 6666, Raport Poselstwa Polskiego w Charkowie z 2 stycznia 1923 r.
Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 10183, Raport K. Grendyszyńskiego, attaché konsularnego w Leningradzie, 18 grudnia 1929 r.
Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 10184, Sprawozdanie A.E. Ponińskiego, I sekretarza Poselstwa RP w Moskwie, z 17 stycznia 1930 r. pt. Zagadnienie religii w ZSSR. Sytuacja Kościoła katolickiego.
Archiwum Akt Nowych, MSZ, sygn. 10184, Sprawozdanie z odczytu biskupa prawosławnego Serafima (Berlin 1930 r.) o sytuacji kościoła w ZSRR.
Biblioteka Jagiellońska w Krakowie, sygn. 91282 III, Odpis listu biskupa kamienieckiego P. Mańkowskiego do Prymasa Polski, arcybiskupa gnieźnieńskiego E. Dalbora (Czortków, 4 kwietnia 1921).
Czeczott W., Dyecezya mińska i jej pasterz biskup Zygmunt Łoziński, Wilno 1925.
Dzwonkowski R., Kościół katolicki obrządku łacińskiego w ZSRR po 1918 r. Zarys problematyki [w:] Odrodzenie Kościoła katolickiego w byłym ZSRR. Studia historyczno-demograficzne, red. E. Walewander, Lublin 1993, s. 81–99.
Dzwonkowski R., Losy duchowieństwa katolickiego w ZSSR. 1917–1939. Martyrologium, Lublin 1997.
Dzwonkowski R., Stan badań nad historią Kościoła i życiem religijnym katolików obrządku łacińskiego w ZSRR (1917–1990) [w:] Mniejszości polskie i Polonia w ZSRR, red. H. Kubiak, T. Paleczny, J. Rokicki, M. Wawrykiewicz, Wrocław–Warszawa–Kraków 1992, s. 103–118.
Gałatkinow N., Lenin o religiji i borbie s niej, Moskwa 1933.
Iwanow M., Pierwszy naród ukarany. Polacy w Związku Radzieckim 1921–1939, Warszawa–Wrocław 1991.
Janus J., Wielki Pasterz na wschodnich rubieżach, Warszawa 1938.
Jarosławska N., Protiw religiji i Cerkwi, Moskwa 1933.
Krajewski L., Jego Ekscelencja ks. Biskup Dr. Ignacy Dub-Dubowski i Jego działalność, Łuck 1924.
Kumor B., Granice metropolii i diecezji polskich (966–1939), Lublin 1969–1972 (nadbitka z: Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne, t. 18–24). DOI: https://doi.org/10.31743/abmk.6606
Kumor B., Polityka władz carskich wobec Kościoła katolickiego na ziemiach polskich do 1914 roku [w:] Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, red. E. Walewander, Lublin 1991, s. 11–25.
Kwiatkowski A., Profanacja zwłok bł. Andrzeja Boboli, Kraków 1927.
MacCullagh F., Prześladowanie chrześcijaństwa przez bolszewizm, Kraków 1924.
Około-Kułak A., Bolszewizm a religja, „Przegląd Powszechny” 1922, nr 155–156, 193–202.
Patek A., Polityka władz radzieckich wobec Kościoła katolickiego i jego wyznawców na Białorusi w okresie międzywojennym [w:] Społeczeństwo białoruskie, litewskie i polskie na ziemiach północno-wschodnich II Rzeczypospolitej (Białoruś Zachodnia i Litwa Wschodnia) w latach 1939–1941, red. M. Giżejewska, T. Strzembosz, Warszawa 1995, s. 22–32.
Patek A., Z uwag nad położeniem Kościoła katolickiego w ZSRR w okresie międzywojennym, „Dzieje Najnowsze” 1995, z. 1, s. 1–12.
Rutkowski F., Arcybiskup Jan Cieplak (1857–1926). Szkic biograficzny, Warszawa 1934.
Skalski T., Garstka wspomnień z mego życia, cz. II, „Zeszyty Historyczne” (Paryż) 1978, z. 46, s. 184–207.
Smaga J., Narodziny i upadek imperium. ZSRR 1917–1991, Kraków 1992.
Starodworski A., Dzieje Cerkwi Prawosławnej w ZSRR, Warszawa 1934.
Stehle H., Tajna dyplomacja Watykanu. Papiestwo wobec komunizmu (1917–1991), Warszawa 1993.
Tokarzewski M., Przyczynek do historji męczeństwa Kościoła Rzymsko-Katolickiego w diecezjach Kamienieckiej i Łucko-Żytomierskiej (1863–1930 r.), Łuck 1931.
Wasilewski J., Arcybiskupi i administratorowie archidiecezji mohylowskiej, Pińsk 1930.
Wasilewski J., W szponach Antychrysta. Wspomnienia księdza z Rosji bolszewickiej, Kraków 1924.
Wilk S., Odbudowa życia kościelnego na terytorium byłego Cesarstwa Rosyjskiego (1918–1920) [w:] Kościół i społeczności. Rewolucje – demokracje – totalitaryzmy. Studia z dziejów XIX i XX wieku, red. J. Walkusz, Lublin 1993, s. 125–140.
Wiśniewski A., Stosunek państwa do Kościoła w ZSRR, Wilno 1938.
Wróbel J., Polityka ZSRR wobec Kościoła katolickiego w latach 1917–1939 [w:] Polacy w Kościele katolickim w ZSRR, red. E. Walewander, Lublin 1991.
Za wschodnią granicą 1917–1993. O Polakach i Kościele w dawnym ZSRR z Romanem Dzwonkowskim SAC rozmawia Jan Pałyga SAC, Warszawa 1995.
License
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2001
OPEN ACCESS