Słowa kluczowe
literatura cerkiewnosłowiańska
Jerzy Mnich
Hamartolos
parateksty
kolofon
Jak cytować
Abstrakt
Celem niniejszego artykułu jest ukazanie niepublikowanego dotąd źródła, tj. rozbudowanego kolofonu, zamieszczonego na ostatnich kartach rękopisu serbskiego z 1385/1386 r. (ГИМ, Син. 148, fol. 433–434). Manuskrypt ten stanowi jeden z najstarszych odpisów drugiego tłumaczenia na język cerkiewnosłowiański kroniki Jerzego Mnicha zw. Hamartolosem (IX w.), znanego jako Лѣтовникъ. Podstawą przekładu była wersja dzieła bizantyńskiego dziejopisa, która najprawdopodobniej nie zachowała się do naszych dni w żadnym manuskrypcie greckim. Tłumaczenie powstało w II carstwie bułgarskim, w pierwszej połowie XIV w., a następnie upowszechniło się w słowiańskim środowisku monastycznym na górze Atos, w Serbii Nemanjiciów i w księstwach naddunajskich. Лѣтовникъ można też uznać za jedną z najsłabiej przebadanych wersji kroniki Jerzego Mnicha. Rękopis ГИМ, Син. 148 został spisany – jak czytamy w kolofonie – przez dwóch mnichów, Romana i Bazylego, w serbskim monasterze Hilandar na górze Atos, na zamówienie Radovana, możnowładcy z kręgu Konstantyna Dejanovicia Dragaša, na potrzeby jego prywatnego księgozbioru. Prezentowany tu tekst stanowi zatem interesujące świadectwo upowszechniania się kultury czytelniczej na Bałkanach w XIV–XV w.
Finansowanie
Niniejszy artykuł powstał w ramach projektów sfinansowanych ze środków Narodowego Centrum Nauki, przyznanych na podstawie decyzji DEC-2020/39/G/HS2/01652 oraz DEC-2022/47/B/HS3/00389.
Bibliografia
Georgii Monachi Chronicon, red. C. de Boor, t. 1–2, Lipsiae 1904.
Istrin V. M., Knigy vremenyja i obraznyja Georgija Mnicha. Chronika Georgija Amartola v drevnem slavjanorusskom perevode. Tekst, issledovanie i slovar’, t. 1–3, Petrograd 1920–1922 [Истрин В. М., Книгы временыя и образныя Георгия Мниха. Хроника Георгия Амартола в древнем славянорусском переводе. Текст, исследование и словарь, t. 1–3, Петроград 1920–1922].
Letovnik’ s’krašten’ ot različniih letopis’c’ že i povedatelii izbran’ i s’stavlen’ ot Georgia grešnaa inoka, t. 1, Sankt-Peterburg 1878–1880; t. 2, Sankt-Peterburg 1881 [Лѣтовникь ськращень ѿ различніих лѣтописьць же и повѣдателіи избрань и сьставлень отъ Георгіа грѣшнаа инока, t. 1, Санкт-Петербург 1878–1880; t. 2, Санкт-Петербург 1881].
Matveenko V., Ščegoleva L., Knigi vremennye i obraznye Georgija Monacha, t. 1–2, Moskva 2006–2011 [Матвеенко В., Щеголева Л., Книги временные и образные Георгия Монаха, t. 1–2, Москва 2006–2011].
Matveenko V., Ščegoleva L., Vremennik Georgija Monacha (Chronika Georgija Amartola). Russkij tekst, kommentarij, ukazateli, Moskva 2000 [Матвеенко В., Щеголева Л., Временник Георгия Монаха (Хроника Георгия Амартола). Русский текст, комментарий, указатели, Москва 2000].
Menologion, życiorysy świętych opracował i teksty liturgiczne przetłumaczył na język polski o. archimandryta Roman Piętka, Kostomłoty 2007.
Stari srpski zapisi i natpisi, red. Lj. Stojavonić, t. 3, Beograd 1905 [Стари српски записи и натписи, red. Љ. Стојановић, t. 3, Београд 1905].
Afinogenov D. E., Biblejskaja istorija v Letovnike: problema istočnikov, „Antičnaja drevnost’ i srednie veka” 2015, t. 43, s. 163–169 [Афиногенов Д. Е., Библейская история в Лѣтовнике: проблема источников, „Античная древность и средние века” 2015, t. 43, s. 163–169]. DOI: https://doi.org/10.15826/adsv.2015.43.009
Afinogenov D., The date of Georgios Monachos reconsidered, „Byzantinische Zeitschrift” 1999, t. 92, nr 2, s. 437–447. DOI: https://doi.org/10.1515/byzs.1999.92.2.437
Afinogenov D., Did the patriarchal Archive end up in the monastery of Stoudios? Ninth century vicissitudes of some important dokument collections [w:] Monastères, images, pouvoirs et société à Byzance. Nouvelles approches du monachisme byzantin (XXe Congrès international des Études byzantines, Paris, 2001). Le second iconoclasne et ses suites, red. M. Kaplan, P. Pagès, Paris 2006, s. 125–133. DOI: https://doi.org/10.4000/books.psorbonne.2096
Afinogenov D., Hellenistic Jewish texts in George the Monk: Slavonic testimonies, „Scandinavian Journal of Byzantine and Modern Greek Studies” 2018, t. 4, s. 89–98.
Afinogenov D. E., K proischoždeniju legendy o sv. Arsenii – vospitatele imperatorov Arkadija i Gonorija, „Vestnik Drevnej Istorii” 2004, t. 1, s. 49–60 [Афиногенов Д. Е., К происхождению легенды о св. Арсении – воспитателе императоров Аркадия и Гонория, „Вестник Древней Истории” 2004, t. 1, s. 49–60].
Afinogenov D. E., Kompozicija chroniki Georgija Amartola, „Vizantijskij vremennik” 1991, t. 52, s. 102–112 [Афиногенов Д. Е., Композиция хроники Георгия Амартола, „Византийский временник” 1991, t. 52, s. 102–112]. DOI: https://doi.org/10.1016/0095-8956(91)90096-3
Afinogenov D., Le manuscrit grec Coislin. 305: la version primitive de la Chronique de Georges le Moine, „Revue des études byzantines” 2004, t. 62, s. 239–242. DOI: https://doi.org/10.3406/rebyz.2004.2294
Afinogenov D. E., Nekotorye zamečanija o slavjanskom perevode chroniki Georgija Monacha (Letovnike), „Indoevropejskoe jazykoznanie i klassičeskaja filologija” 2013, t. 17, s. 41–48 [Афиногенов Д. Е., Некоторые замечания о славянском переводе хроники Георгия Монаха (Лѣтовникѣ), „Индоевропейское языкознание и классическая филология” 2013, t. 17, s. 41–48]. DOI: https://doi.org/10.4186/ej.2013.17.1.41
Afinogenov D. E., Ob odnom maloizučennom javlenii v istorii vizantijskoj literatury (patriarch Mefodij i jego „kružok”), „Balkanskie čtenija” 1990, t. 1, s. 70–71 [Афиногенов Д. Е., Об одном малоизученном явлении в истории византийской литературы (патриарх Мефодий и его „кружок”), „Балканские чтения” 1990, t. 1, s. 70–71].
Afinogenov D. E., Utračennye vizantijskie istočniki v drevnerusskoj slovestosti, „Slavica Slovaca” 2008, t. 43, nr 1, s. 29–44 [Афиногенов Д. Е., Утраченные византийские источники в древнерусской словесности, „Slavica Slovaca” 2008, t. 43, nr 1, s. 29–44].
Afinogenov D., Turilov A. A., Popov G. V., Georgij Amartol [w:] Pravoslavnaja enciklopedija, t. 11, Moskva 2006, s. 48–56 [Афиногенов Д., Турилов А. А., Попов Г. В., Георгий Амартол [w:] Православная энциклопедия, t. 11, Москва 2006, s. 48–56].
Anisimova T. V., Chronika Georgija Amartola v drevnerusskich spiskach XIV–XVII vv., Moskva 2009 [Анисимова Т. В., Хроника Георгия Амартола в древнерусских списках XIV–XVII вв., Москва 2009].
Astruc Ch., Conus–Wolska W., Gouillard J., Lemerle P., Papachryssanthou D., Paramelle J., Les sources grecques pour l’histoire des Pauliciens d’Asie Mineure, „Travaux et Mémoires” 1970, t. 4.
Boeck E. N., Displacing Byzantium, disgracing convention: the manuscript patronage of Tsar Ivan Alexander of Bulgaria, „Manuscripta: A Journal for Manuscript Research” 2007, t. 51, nr 2, s. 181–208. DOI: https://doi.org/10.1484/J.MSS.1.100104
Brzozowska Z. A., Zapożyczona czy własna wizja dziejów powszechnych? Wpływ autorów bizantyńskich na świadomość historyczną Słowian Południowych i Wschodnich (na przykładzie opowieści o Mahomecie i Historii paulicjan Piotra z Sycylii) [w:] Widmo Mahometa, cień Samuela. Cesarstwo Bizantyńskie w relacji z przedstawicielami innych religii i kultur (VII–XV w.), red. Z. A. Brzozowska, M. J. Leszka, K. Marinow, T. Wolińska, Łódź 2020, s. 13–44. DOI: https://doi.org/10.18778/8142-804-0.02
Brzozowska Z. A., Leszka M. J., George the Monk (Hamartolus), Chronicle [w:] Z. A. Brzozowska, M. J. Leszka, T. Wolińska, Muhammad and the origin of Islam in the Byzantine-Slavic literary context: a bibliographical history, Łódź–Kraków 2020, s. 190–197. DOI: https://doi.org/10.18778/8220-341-7
Brzozowska Z. A., Leszka M. J., Michael Synkellos and his lost refutation of Islam in the Medieval Byzantine-Slavic literary tradition [w:] Eastern Christians’ engagement with Islam and the Qur'an (c. 8th–18th centuries): texts, contexts and knowledge regimes, red. O. A. Negoiță, Berlin–Boston 2025, s. 125–151. DOI: https://doi.org/10.1515/9783111140766-006
Brzóstkowska A., Kroniki z kręgu Symeona Logotety [w:] Testimonia najdawniejszych dziejów Słowian, t. 5, red. A. Brzóstkowska, Warszawa 2009, s. 64–67.
A companion to Byzantine chronicles, red. R. Tocci, Leiden–Boston 2025.
Czamańska I., Leśny J., Bitwa na Kosowym Polu 1389, Poznań 2015.
Czekalski T., Hauziński J., Leśny J., Historia Albanii, Wrocław 2009.
Dziadul P., W oczekiwaniu na Paruzję. Myśl eschatologiczna w prawosławnym piśmiennictwie słowiańskim do połowy XVI w., Kraków 2014.
Gabidzashvili E., Arsen of Ikalto [w:] Christian-Muslim relations. A bibliographical history, t. 3, red. D. Thomas, A. Mallett, Leiden–Boston 2011, s. 383–386. DOI: https://doi.org/10.1163/ej.9789004195158.i-804.229
Gagova N., Biblical writings and rewritings in the South Slavic repertoire from the 14th and 15th centuries: rethinking the sacred history in anticipation of the end of the world, „Starobălgarska literatura” 2024 [„Старобългарска литература”], t. 69–70, s. 149–182.
Gagova N., „Iz knigi Konstantina Kostenečskago”: Zogr. 105 [w:] Š’stvoują nyne po sledou oučitelju. Sbornik v čest na prof. d.f.n. Anna-Marija Totomanova, Sofija 2021, s. 202–234 [Гагова Н., „Из книги Константина Костенечскаго”: Зогр. 105 [w:] Шьствоуѭ нынѣ по слѣдоу оучителю. Сборник в чест на проф. д.ф.н. Анна-Мария Тотоманова, София 2021, s. 202–234].
Gagova N., Vladeteli i knigi. Učastieto na južnoslavjanskija vladetel v proizvodstvoto i upotrebata na knigi prez Srednovekovieto (IX–XV v.): recepcijata na vizantijskija model, Sofija 2010 [Гагова Н., Владетели и книги. Участието на южнославянския владетел в производството и употребата на книги през Средновековието (IX–XV в.): рецепцията на византийския модел, София 2010].
Guimon T. V., Historical writing of early Rus (c. 1000 – c. 1400) in a comparative perspective, Leiden–Boston 2021.
Hunger H., Die Hochsprachliche profane Literatur der Byzantiner, t. 1, Philosophie, Rhetorik, Epistolographie, Geschichtsschreibung, Geographie, München 1978.
Jurewicz O., Historia literatury bizantyńskiej. Zarys, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1984.
Kosiński R., The Chronicle by George the Monk and its relation to Theodore Lector’s work, „Res Gestae. Czasopismo Historyczne” 2017, t. 5, s. 46–72.
Kwoka T., Dzieje słownictwa z zakresu stosunków społecznych w Serbii i Czarnogórze, t. 2 (Państwo i administracja), Kraków 2013.
Mango C., The tradition of Byzantine chronography, „Harvard Ukrainian Studies” 1988/1989, t. 12/13, s. 360–372.
Monégier du Sorbier M.-A., Recherches sur la tradition manuscrite de la chronique de Georges le Moine, la tradition directe, t. 1–2, Paris 1985 [niepublikowana dysertacja doktorska].
Moravčević N., Srpske vlastelinke. Državnice i diplomatkinje krajem XIV i prvom polovinom XV v. Istorijska studija, Beograd 2016 [Моравчевић Н., Српске властелинке. Државнице и дипломаткиње краjем XIV и првом половином XV в. Историjска студиjа, Београд 2016].
Neville L., Guide to Byzantine historical writing, Cambridge 2018. DOI: https://doi.org/10.1017/9781139626880
Petrova M., Hamartolos or Zonaras: searching for the author of a chronicle in a fourteenth-century Slavic manuscript (MS. Slav. 321 from the Library of the Romanian Academy of Sciences), „Scripta & e-Scripta” 2010, t. 8–9, s. 405–425.
Petrova M., Za edin neizvesten prepis na Letovnik na Georgi Amartol i negovite răkopisni paraleli, „Starobălgarska literatura” 2009, t. 41–42, s. 226–245 [Петрова М., За един неизвестен препис на Летовника на Георги Амартол и неговите ръкописни паралели, „Старобългарска литература” 2009, t. 41–42, s. 226–245].
Popkonstantinov K., Totomanova A.M., Epohata na bălgarskija car Samuil. Ezik i pismenost, Sofija 2014 [Попконстантинов К., Тотоманова А.М., Епохата на българския цар Самуил. Език и писменост, София 2014].
Protas’eva T. N., Opisanie rukopisej Sinodal’nogo sobranija (ne vošedšich v opisanie A.V. Gorskogo i K.I. Nevostrueva, t. 2, Moskva 1973 [Протасьева Т. Н., Описание рукописей Синодального собрания (не вошедших в описание А.В. Горского и К.И. Невоструева), t. 2, Москва 1973].
Purković M. A., Kćeri kneza Lazara. Istorijska studija, Beograd 1996 [Пурковић М. А., Кћери кнеза Лазара. Историjска студиjа, Београд 1996].
Sophoulis P., Byzantine Chronicle and their South Slavonic translations in the 14th century, „Cyrillomethodianum” 2016, t. 21, s. 199–213.
Stankov R., Drevnebolgarskij perevod Chroniki Georgija Amartola v drevnerusskoj pis’mennoj tradicii, „Starobălgarska literatura” 2008, t. 39–40, s. 45–103 [Станков Р., Древнеболгарский перевод Хроники Георгия Амартола в древнерусской письменнной традиции, „Старобългарска литература” 2008, t. 39–40, s. 45–103]. DOI: https://doi.org/10.1016/S0015-1882(08)70372-0
Stankov R., Slavjanskij perevod chroniki Georgija Amartola v izdanii V. M. Istrina, „Palaeobulgarica” 1994, t. 18, nr 1, s. 74–88 [Станков Р., Славянский перевод хроники Георгия Амартола в издании В. М. Истрина, „Palaeobulgarica” 1994, t. 18, nr 1, s. 74–88].
Tăpkova-Zaimova V., Miltenova A., Historical-apocalyptic literature in Byzantium and Medieval Bulgaria, Sofia 2011.
Todorov B. A., Monks and history: Byzantine chronicles in church Slavic [w:] Translating the Middle Ages, red. K. Fresco, Ch. Wright, Farnham 2012, s. 147–159.
Tomin S., Knjigoljubive žene srpskog srednjeg veka, Novi Sad 2007 [Томин С., Књигољубиве жене српског средњег века, Нови Сад 2007].
Tomović G., Nadgrobni natpis Voihne iz Konjuha, „Istorijski časopis” 2013, t. 62, s. 147–162 [Томовић Г., Надгробни натпис Воихне из Коњуха, „Историјски часопис” 2013, t. 62, s. 147–162]. DOI: https://doi.org/10.1093/english/eft006
Totomanova A. M., The short redaction of Joannes Zonaras’ Ἐπιτομὴ Ἱστοριῶν in the Slavonic manuscript tradition, „Studia Ceranea. Journal of the Waldemar Ceran Research Centre for the History and Culture of the Mediterranean Area and South-East Europe” 2024, t. 14, s. 113–142. DOI: https://doi.org/10.18778/2084-140X.14.29
Treadgold W. T., The Middle Byzantine historians, New York 2013. DOI: https://doi.org/10.1057/9781137280862
Turilov A. A., K istorii vtoroj (makedonskoj) rukopisnoj kollekcii A. F. Gil’ferdinga, „Slavjanskij al’manach” 2002, t. 7, s. 130–143 [Турилов А. А., К истории второй (македонской) рукописной коллекции А. Ф. Гильфердинга, „Славянский альманах” 2002, t. 7, s. 130–143].
Tvorogov O. V., Chronika Georgija Amartola [w:] Slovar’ knižnikov i knižnosti Drevnej Rusi (XI – pervaja polovina XIV v.), red. D. S. Lichačev, Leningrad 1987, s. 469–470 [Творогов О. В., Хроника Георгия Амартола [w:] Словарь книжников и книжности Древней Руси (XI – первая половина XIV в.), red. Д. С. Лихачев, Ленинград 1987, s. 469–470.
Vilkul T., Litopis i chronograf. Studiï z domongol’s’kogo kyïvs’kogo litopysannja, Kyïv 2015 [Вiлкул T., Літопис і хронограф. Студії з текстології домонгольського київського літописання, Київ 2015].
Vodolazkin E. G., Vsemirnaja istorija v literature Drevnej Rusi, Sankt-Peterburg 2008 [Водолазкин Е. Г., Всемирная история в литературе Древней Руси, Санкт-Петербург 2008].
Vuković S., Srpski jerarsi od IX do XX v., Beograd–Podgorica–Kragujevac–Novi Sad 1996 [Вуковић С., Српски јерарси од IX до XX в., Београд–Подгорица–Крагујевац–Нови Сад 1996].
Weingart M., Byzantské kroniky v literatuře církevnĕslovanské. Přehled a rozbor filologický, t. 2, Bratislava 1923.
Yovcheva M., Taseva L., Translated literature in the Bulgarian Middle Ages as a social and cultural phenomenon, „Scripta & e-Scripta” 2012, t. 10–11, s. 271–323.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Zofia Brzozowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.