„Smok z Bośni” w tradycji bośniackich muzułmanów wczoraj i dziś

Abstrakt

Artykuł jest poświęcony analizie miejsca legendarnego bohatera Huseina Gradaščevića w świadomości historycznej i kulturowej bośniackich muzułmanów. Punktem wyjścia jest tło historyczne – powstanie w Bośni w latach 1831–1832, wymierzone przeciwko reformom sułtana Mahmuda II, które miały na celu modernizację i europeizację Imperium Osmańskiego. Gradaščević, stojąc na czele ruchu sprzeciwu, stał się symbolem walki o autonomię Bośni i zyskał przydomek „Zmaj od Bosne” (Smok z Bośni). Celem badania jest ukazanie ewolucji wizerunku Gradaščevića w różnych okresach historycznych – od XIX wieku po współczesność – oraz zrozumienie, w jaki sposób jego postać była reinterpretowana w zależności od potrzeb ideologicznych i politycznych. Autor wykorzystuje analizę źródeł historycznych, literackich, publicystycznych i kulturowych (pieśni ludowe, utwory literackie, przekazy ustne, materiały propagandowe), aby odtworzyć proces mitologizacji bohatera oraz jego znaczenie w budowaniu tożsamości narodowej i religijnej Bośniaków. W artykule wykazano, że pamięć o „Smoku z Bośni” była wielokrotnie instrumentalizowana: przez monarchię austro-węgierską, władze faszystowskiego NDH, komunistyczną Jugosławię oraz współczesne elity polityczne Bośni i Hercegowiny. W okresie wojny lat 1992–1995 wizerunek Gradaščevića stał się elementem mobilizacji i symbolem oporu muzułmańskiego, szczególnie w Gradačacu i Srebrenicy. Autor dochodzi do wniosku, że trwałość mitu Zmaja od Bosne wynika z jego zdolności do adaptacji w zmieniających się realiach historycznych. Postać Huseina Gradaščevića pozostaje dla bośniackich muzułmanów uosobieniem odwagi, wolności i niezależności narodowej.