Abstrakt
Artykuł dotyczy relacji pomiędzy niewielkimi ludami koczowniczymi – Berendejami, Czarnymi Kłobukami oraz Bierładnikami – a Rusią Kijowską w XI–XII wieku. Celem jest ukazanie mechanizmów współpracy i rywalizacji, a także wpływu tych kontaktów na przemiany społeczno-kulturowe. Podstawę źródłową stanowią ruskie latopisy z XII wieku, uzupełnione analizami językoznawczymi, toponomastycznymi i ustaleniami archeologicznymi. Wnioski autora wskazują, że Berendejowie, początkowo typowi nomadzi, dzięki długotrwałemu osadnictwu wzdłuż Dniepru, stopniowo przyjmowali półosiadły tryb życia, tworząc grody i strukturę społeczną zbliżoną do ruskiej. W ramach federacji Czarnych Kłobuków aktywnie uczestniczyli w walkach dynastycznych i rywalizacji między księciami kijowskimi a Połowcami. Czarni Kłobucy, postrzegani w źródłach jako względnie samodzielna siła polityczna, umiejętnie balansowali między zależnością pod rusi Kijowskiej a własnymi interesami. Bierładnicy, skupieni wokół ośrodka nad dolnym Seretem, stanowili wieloetniczną wspólnotę, żyjącą z wypraw i grabieży. Zostali oni uznani za prekursorów późniejszego zjawiska kozaczyzny.
Bibliografia
Letopis’ po Ipatskomu spisku, „Izd. Archeografičeskoj Kommissii”, Sankt-Peterburg 1871.
Polnoe sobranie russkich letopisej, t. 1: Lavrent’evskaja letopis’ i suzdal’skaja letopis’ po Akademičeskomu spisku; t. 7: Voskresenskaja letopis’, Moskva.
Povest’ vremennych let, cz. 1, red. D.S. Lichačeva, Moskva–Leningrad 1950.
1134 g. Gramota Ivana Rostislavoviča Berladnika [w:] Pamjatniki prava feodalʼno-razdroblennoj Rusi XII–XV vv., red. A.A. Zimin, Moskva 1953.
Budovnic I.U., Vladimir Monomach i ego voennaja doktrina, „Istoričeskie Zapiski” 1947, t. 22.
Dal’ V., Tolkovyj slovar’ živogo velikorusskogo jazyka, t. I, Moskva 1981.
Daškevič N.P., Gramota knjazja Ivana Rostislaviča Berladnika 1134 g. [w:] Sbornik statej po istorii prava posvjaščennych M.F. Vladi- mirskomu-Budanovu, Kiev 1904.
Fasmer M., Etimologičeskij slovar’ russkogo jazyka, t. I, Moskva 1964.
Fedorov-Davydov G.A., Kuda izčezli «černye klobuki» v XIII v.? [w:] G.A. Fedorov-Davydov, Kurgany, idoly, monety, Moskva 1968.
Florovskij A.V., Čehi i vostočnye Slavjane, t. I, Praga 1935.
Golobuc’kij V., Zaporoz’ke kozactvo, Kyïv 1994.
Golovko A.B., Drevnjaja Rus’ i Pol’ša v političeskich vzaimootnošenijach X – pervoj treti XIII vv., Kiev 1988.
Jabłonowski A., Etniczna postać Ukrainy w epoce zjednoczenia jej z Koroną, „Kwartalnik Historyczny” 1893, t. VII.
Karamzin A., Istoria gosudarstva rossijskogo, kn. I, t. 2, Moskva 1988.
Kotljar M.F., Chto taky brodnyky. Do problemy vynyknennia ukrajïnśkoho kozactva, „Ukrajïnśkyj Istoryčnyj Žurnal” 1969, nr 5.
Costin M., Latopis ziemi mołdawskiej i inne utwory historyczne, tłum., wstęp i komentarz I. Czamańska, Poznań 1998.
Kowalenko W., Bierład [w:] Słownik starożytności słowiańskich, t. I, cz. 1, Wrocław–Warszawa–Kraków 1961, s. 113.
Ku¬drjašev K.V., Poloveckaja step’, Moskva 1948.
Levčenko M.V., Očerki po istorii russko-vizantijskich otnošenij, red. M.N. Tichomirov, Moskva 1956.
Majorov A.V., Galicko-Volynskaja Rus ʼ: Očerki socialʼno-političeskich otnošenij v domongol’skij period, red. I.Ja. Frojanov, Sankt Peterburg 2001, s. 238.
Mavrodin V.V., Načalo morechodstva na Rusi, Moskva 1949.
Nagrodzka-Majchrzyk T., Czarni Kłobucy, Warszawa 1985.
Novosel’cev A.P., Pašuto V.T., Čerepnin L.V., Šušarin V.P., Ščapov Ja.N., Drevnerusskoe gosudarstvo i ego meždunarodnoe značenie, Moskva 1965.
Pašuto V.T., Vnešnjaja politika Drevnej Rusi, Moskva 1968.
Paszkiewicz H., Powstanie narodu ruskiego, oprac. L. Korczak, Kraków 1998.
Pletneva S.A., Drevnosti Černych Klobukov, „Archeologija SSSR. Svod archeologičeskich istočnikov”, z. E 1–19, Moskva 1973.
Pletneva S.A., Kočevniki srednevekov’ja. Poiski istoričeskich zakonomernostej, Moskva 1982.
Pletneva S.A, О jugo-vostočnoj okraine drevnerusskich zemel’ v domongolʼskoe vremja „Kratkie soobščenija Instituta archeologii AN SSSR” 1964, nr. 99.
Pletneva S.A., Polovcy, Moskva 1990.
Pletneva S.A., Poloveckaja zemlʼja [w:] Drevnierusskie knjažestva X–XIII vv., red. L.G. Beskrovnyj, Moskva 1975.
Rapov O.M., Knjažeskie vladenija na Rusi v X – pervoj polovine XIII v., Moskva 1977.
Rasovskij D.A., Pečenegi, Torki i Berendei na Rusi i v Ugrii, „Seminarium Kondakovianum” 1933, t. VI, s. 11–36.
Rasovskij D.A., Polovcy, „Seminarium Kondakovianum” 1935–1940, t. VII–XI.
Rybakov B.A., „Slovo o polku Igoreve” i ego sovremenniki, Moskva 1971.
Samčevski I., Torki, Berendei i Černye Klobuki, „Archiv istoriko-juridičeskich svedenij” t. II, 1855, nr. 1.
Slovar' russkogo jazyka XI–XVII vv., nr 7, Moskva 1980. s. 175 (klobuk), s. 253 (kolpak).
Smilenko A.T., Slov’jani ta ïch susidi v stepovomu Podniprov’ï (II–XIII st.), Kyïv 1975.
Solov'ev S.M., Istorija Rossii s drevnejšich vremen, ks. 1, t. 1–2, Moskva 1962.
Staszewski J., Słownik geograficzny. Pochodzenie i znaczenie nazw geograficznych, Warszawa 1959.
Šipova E.N., Slovar’ tjurkizmov v russkom jazyke, Alma–Ata 1976.
Šipova E.N., Tjurkizmy v vostočno-slavjanskich jazykach, Moskva 1974.
Tichomirov M.N., Krest’janskie i gorodskie vosstanija na Rusi, Moskva 1955.
Tichomirov M.N., Drevnerusskie goroda, Moskva 1956.
Volynkin N.M., Predšestvenniki kazačestva – brodniki, „Vestnik Leningradskogo universiteta” 1949, nr 8.
Licencja
© by Adam Mickiewicz University, Faculty of History, Poznań, 2007
OPEN ACCESS