Kto dziś wierzy w wodniki? Ekologiczne inspiracje w ponowoczesnej literaturze czeskiej (przypadek Miloša Urbana)

Main Article Content

Anna Gawarecka

Abstrakt

Miloš Urban, czeski prozaik, kojarzony przede wszystkim z postmodernistycznymi grami z konwencjami thrillera metafizycznego, opublikował w 2001 r. nagrodzoną prestiżową nagrodą Magnesia Litera powieść Hastrman, włączając się tym samym w nurt tak zwanej literatury zielonej. Niepokój wywołany coraz bardziej nasilającą się degradacją środowiska naturalnego północnych Czech skierował uwagę pisarza w stronę wypracowania metody twórczej, zdolnej – bez zbyt jednoznacznego pouczania czytelnika – do wskazania zagrożeń związanych z kryzysem ekologicznym. Sięgając po wzorce genologiczne dziewiętnastowiecznej powieści etnograficznej, łącząc je z elementami horroru oraz współczesnej political fiction oraz – w największej mierze – umieszczając w centrum świata przedstawionego tekstu (w funkcji narratora i protagonisty) wodnika, a zatem figurę nie tylko głęboko zakorzenioną w czeskiej pamięci kulturowej, lecz także obdarzoną dualną zwierzęco- bądź demono-ludzką charakterystyką ontologiczną, Urban uzyskał efekt swoistej etycznej nierozstrzygalności poczynań bohatera. Tytułowy hastrman działa „w słusznej – ekologicznej – sprawie”, ale by zadanie swe zrealizować, korzysta ze zbrodniczych, stricte terrorystycznych, metod. Dzięki temu powieść, zamiast formułować stanowcze odpowiedzi, stawia raczej pytania, zmuszając odbiorcę do przemyślenia własnej postawy i do zaproponowania narzędzi ocalenia stopniowo, ale nieuchronnie zanikającego tradycyjnego porządku, bazującego na harmonijnej współpracy człowieka z otaczającą go przyrodą.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Gawarecka, A. (2021). Kto dziś wierzy w wodniki? Ekologiczne inspiracje w ponowoczesnej literaturze czeskiej (przypadek Miloša Urbana). Forum Poetyki, (24), 140-161. https://doi.org/10.14746/fp.2021.24.30236
Dział
Praktyki
Biogram autora

Anna Gawarecka, Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu

Anna Gawarecka – dr hab., profesor nadzwyczajny Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, bohemistka, literaturoznawca, pracownik Instytutu Filologii Słowiańskiej UAM. Główne zainteresowania naukowe: czeska literatura i kultura: imaginarium narodowe, modernizm, postmodernizm, procesy umasowienia kultury, geografia kulturowa, intersemiotyczność. Opublikowała dwie monografie (Wygnańcy ze światów minionych, Poznań 2007; Margines i centrum. Obecność form kultury popularnej w literaturze czeskiej dwudziestolecia międzywojennego, Poznań 2012) oraz kilkadziesiąt artykułów poświęconych literaturze czeskiej XIX, XX i XXI wieku.

Referencje

  1. Balaštík, Miroslav. „Literatura a politika. Poznámky k tematu”. Dokořán, č. 22 (2002): 25–27.
  2. Barcz, Anna. Realizm ekologiczny. Od ekokrytyki do zookrytyki w literaturze polskiej. Katowice: Śląsk, 2016.
  3. Böhme, Gernot. Filozofia i estetyka przyrody w dobie kryzysu środowiska naturalnego. Przetłumaczone przez Jarosław Merecki. Warszawa: Oficyna Naukowa, 2002.
  4. Braidotti, Rosi. „Poprzez nomadyzm”. Przetłumaczone przez Aleksandra Derra. Teksty Drugie, nr 6 (2007): 107–127.
  5. Domańska, Ewa. „Humanistyka ekologiczna”. Teksty Drugie, nr 1–2 (2013): 13–32.
  6. Domańska, Ewa. „Wiedza o przeszłości – pespektywy na przyszłość”. Kwartalnik Historyczny, nr 2 (2013): 221–274.
  7. Dosoudilová, Anna. Kánon zelené literatury. Co a jak čtou „pestří a zelení”? Diplomová práce, FFUK, Praha 2013. https://is.cuni.cz/webapps/zzp/detail/134158?lang=en (dostęp: 23.02.2021).
  8. Fiedorczuk, Julia. Cyborg w ogrodzie. Wprowadzenie do ekokrytyki. Gdańsk: Katedra. Wydawnictwo Naukowe, 2015.
  9. Frydryczak, Beata. „Estetyka przyrody: nowe pojmowanie natury”. Estetyka i Krytyka, nr 15/16 (2008–2009): 41–55.
  10. Horáčková, Alice. „Urban: Jen počkejte, ztrestám vás svým románem!” https://www.idnes.cz/kultura/vytvarne-umeni/urban-jen-pockejte-ztrestam-vas-svym-romanem.A010515_175240_vytvarneum_cfa (dostęp: 22.03.2021).
  11. Janoušek, Pavel. Hravé a dravé. Kritikova abeceda. Praha: Academia, 2009.
  12. Kopecký, Petr. Robinson Jeffers a John Steinbeck.Vzdálení i blízcí. Brno: Host, 2012.
  13. Krajewski, Marek. „Dyskretna niezgoda. Opór i kultura materialna”. Kultura Współczesna, nr 2 (2010): 35–50.
  14. Kronenberg, Anna. Geopoetyka. Związki literatury i środowiska. Łódź: Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2015.
  15. Marx, Leo. „Pastoralizm w Ameryce”. Przetłumaczone przez Marek Paryż. W Kultura, tekst, ideologia. Dyskursy współczesnej amerykanistyki. Zregagowane przez Agata Preis-Smith, 95–132. Kraków: Universitas, 2004.
  16. Nagy, Ladislav. „Po černém gotickém románu – román zelený
  17. Miloš Urban: Hastrman”, 2003, http://www.iliteratura.cz/Clanek/10849/urban-milos-hastrman (dostęp: 21.02.2021).
  18. Nycz, Ryszard. Poetyka doświadczenia. Teoria – nowoczesność – literatura. Warszawa: Instytut Badań Literackich PAN, 2012.
  19. Pasamonik, Barbara. „Fundamentalizm kulturowy jako współczesna kontrkultura. Na przykładzie konwersji na islam”. W Kultury kontestacji. Dziedzictwo kontrkultury i nowe ruchy społecznego sprzeciwu. Zredagowane przez Tomasz Maślanka i Rafał Wiśniewski, 57–72. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2015.
  20. Rak, Jiří. Bývali Čechové. České historické mýty a stereotypy. Jinočany: Nakladatelství H&H, 1994.
  21. Reifová, Irena. „Jsem na straně krásné lži. Rozhovor s Milošem Urbanem”. Přítomnost, Zima (2002): 51.
  22. Salwa, Mateusz. „Znaczenie estetyki przyrody dla etyki środowiskowej”. Etyka, nr 56 (2018): 29–50.
  23. Sowa, Jan. „Co jest wywrotowe?”. Kultura Współczesna, nr 2 (2010): 11–23.
  24. Stibral Karel. Estetika přírody. K historii estetického ocenění krajin. Červený Kostelec: Pavel Mervart, 2019.
  25. Sulima, Roch. Głosy tradycji. Warszawa: DiG, 2001.
  26. Šidák, Pavel. „Člověk mezi zvířetem a démonem, lidským a ne-lidským. Jedna interpretace tématu vodníka v české literatuře”. W Polidštěné zvíře. Kapitoly ke středoevropskému myšlení o literaturę. Zredagowane przez Jiří Hrabal, 47–58. Olomouc: Vydavatelství Filozofické fakulty Univerzity Palackého v Olomouci, 2017.
  27. Šidák, Pavel. Mokře chodí v suše. Vodník v české literatuře. Praha: Academia, 2018.
  28. Urban, Miloš. Hastrman. Zelený román. Praha: Argo, 2001.
  29. Urban, Miloš. „Jak jsem dal spálit parlament”. Host, č. 7 (2008): 2.
  30. Změlík, Richard. „Reálná a fukční krajina v díle Miloše Urbana (Hastrman)”. W Česká literatura v intermediální perspektivě. Zredagowane przez Stanislava Fedrová, 323–332. Praha: Akropolis, 2010