Nr 41-42 (2025)
Dobrze znany proces odchodzenia od ironii w literaturze po postmodernizmie może być równie dobrze opisywany jako wypracowywanie nowych form i miejsc ironii. Niedawno Alexandre Gefen sformułował mocną tezę o zasadniczej zmianie dotyczącej pisarstwa we współczesności, które w dużo większym niż dotąd stopniu służy terapii i namysłowi autobiograficznemu. Wracając na poziom oczywistej niezbędności zapisu literatura osłabia znaczenie swych wysokoartystycznych ideologii, ale odzyskuje ciężar egzystencjalny i nośność społeczną. W tym też obszarze warto oglądać nowe użycia ironii oraz nowe postawy ironiczne piszących. Zamiast ponowoczesnej panironii wraca postać krytycznego oraz zaangażowanego ironisty, używającego jej jako niezbędnego autoterapeutycznego narzędzia, ale zarazem zmieniającego jej użycia oraz decydującego o jej zakresach. Co więcej, taką zmienioną ironistką okazuje się też czytelniczka, która czyta dziś dawniejsze teksty uznawane przez lata za na wskroś ironiczne i pokazuje dyskretne autorskie taktyki regulowania zakresów ironii w ich pisaniu. Tym samym okazuje się, że spotkanie ironii i autobiografii we współczesnym pisaniu i współczesnych badaniach literackich należy do zjawisk najważniejszych, których nowe formuły mogą określić literaturę i literaturoznawstwo na wiele lat.
W niniejszym numerze ironia oraz autobiografia spotykają się na wiele sposobów, stając się dla siebie nawzajem kontekstem badania i pisania. Edyta Żyrek-Horodyska ukazuje znaczenie miejsca autobiograficznego w reportażu o Detroit, czyli o mieście nieironicznie odzyskiwanym przez piszącego jako własne. Krzysztof Gajda opisuje reakcje na autobiograficzne dzieło córki Jacka Kaczmarskiego, zostało ono poddane intensywnej obróbce medialnej, która naznaczyła niechcianą ironią dzieło konfesyjne. Natalia Teklik analizuje polskie pisarstwo autobiograficzne kobiet, by pokazać, jak służy ono nieironicznemu odzyskiwaniu podmiotowości. Z kolei w artykule Tomasza Gruszczyka elementy autobiograficzne z ekokrytycznej twórczości Urszuli Zajączkowskiej czytane są jako część projektu pisarstwa biosemiotycznego, gdzie ważnym kontekstem zapisów staje się ważny i serio traktowany partner – natura. Bartosz Kowalczyk zaproponował śmiałą reinterpretację opowiadań Brunona Schulza, pokazując jak działają w tej twórczości praktyki ograniczania ironii, a nawet celowe budowanie modelu twórczości postironicznej. Adrian Kaleta przypomina, jak Zyta Oryszyn ograniczała i wykorzystywała ironię w celu wyrażenia rozpaczy osoby zamieszkującej państwo totalitarne oraz budowania form oporu przed zniewoleniem.
Kilka artykułów nie podejmuje dominujących tematów tego numeru wprost, ale stanowić mogą ważny dla nich kontekst. Monika Kowalik przypomina postać Andrzeja Łuczeńczyka, zapomnianego już niemal pisarza z grupy autorów promowanych dawno temu przez krytyka Henryka Berezę. Jeżeli występuje w jego twórczości jakaś ironia, to głównie taka, która służy opisaniu kolejnych stopni wtajemniczenia w grozę egzystencjalną. Dla jej opisania autorka wykorzystuje filozofię tego, co nieusprawiedliwialne, injustifiable, a co stanowi prymarne rozpoznanie naszej kondycji według Jeana Naberta. Piotr Kubiński opisuje, jak niespodziewanie ewoluują dzisiejsze gry wideo, które zamiast bombardowania wrażeniami, ironizowania każdego przejętego tematu, kierują się ku produkcjom emanującym spokojem, tonowaniem efektów, zachętą ku spokojnym, cierpliwym namysłom oraz na serio pogłębianej refleksyjności. Dodatkiem do bogactwa poruszanej w tym numerze tematyki jest artykuł Yixianga Chena o fascynującym zjawisku recepcji literaturoznawczej myśli Romana Ingardena w Chinach.
Rozwijane w tym wydaniu „Forum Poetyki” badania nad ironią i autobiografią nie tylko opisują dzisiejsze przejście od ironii do zupełnie nowych pozycji literatury bliższej coraz bardziej zapisom terapeutycznym oraz autobiograficznym. Wynika z nich także, że szczególnie pilnie wymagają analizy nowe rodzaje ironii autobiograficznych oraz autobiografizmów ironicznych jako modalności wytwarzających przyszłe formuły literatury i literaturoznawstwa.
