Słowa kluczowe
house of learning
Warsaw ghetto
contemporary archaeology
holocaust
Jak cytować
Abstrakt
Archaeology of Warsaw’s inner-city secrets – the unknown Jewish house of studies in Muranów and relics of the 1943 uprising Contemporary Warsaw consists of two cities: one visible on the surface, and the other hidden underground, destroyed during WWII. Archaeological excavations, that have been conducted in Warsaw in recent years, uncover secrets of the second city and remind us of its complicated history. One of such unique discoveries was a Jewish house of studies – bet ha-midrash. It was found in the ruined basement of a tenement house, preserved under the communal lawn for several decades, in the neighbourhood of the Jewish Combat Organization bunker at Miła street. The text discusses tradition of battei ha-midrash, and their existence in Warsaw of 19th and early 20th centuries. Artefacts found in the place in question, such as the remains of a burned Hebrew library, and the objects related to Jewish religious life, are also presented. These mementos of the murdered Jewish inhabitants of Warsaw are not only evidence of the era, but also they pose questions to the present generations. Is a modern, developing city able to take care of the reminders of the past? Can the community see the potential of memory?
Bibliografia
Bergman, E. (2006). „Nie masz bóżnicy powszechnej”. Synagogi i domy modlitwy w Warszawie od XVIII do początku XXI wieku. Warszawa: Wydawnictwo DiG.
Borzymińska, Z., Żebrowski, R. (2003). Polski słownik judaistyczny. Dzieje, kultura, religia, ludzie, t. 1. Warszawa: Prószyński i S-ka.
De Vaux, R. (2004). Instytucje Starego Testamentu (T. Brzegowy, tłum.). Poznań: Pallotinum.
De Vries, S. Ph. Mzn. (2001). Obrzędy i symbole Żydów (A. Borowski, tłum.). Kraków: Wydawnictwo WAM.
Etkes, I. (red.) (2006). Yeshivot and Battei Midrash. Jerusalem, The Ben: The Zalman Shazar Center for Jewish History, Zion Dinur Center for Research in Jewish History, The Hebrew University.
Freedman, H. (2014). Talmud. Bibliografia (A. Czwojdrak, tłum.). Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego.
Freund, R. (2019). The Archaeology of the Holocaust: Vilna, Rhodes, and Escape Tunnels. Lanham: Rowman & Littlefield Publishers. DOI: https://doi.org/10.5040/9798881827199
Goldman, P. (2009). Wielki bet ha-midrasz (Łańcut 1963). W: M. Adamczyk-Garbowska, A. Kopciowski, A. Trzciński, Tam był kiedyś mój dom… Księgi pamięci gmin żydowskich, (s. 199–201). Lublin: Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Skłodowskiej-Curie.
Jacobson, S. (2012). Ku życiu, które ma sens. Przemyślenia rebego Menachema Schneersona (D. Kozińska, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Nisza.
Jelonek, T. (2009). Historia Biblii. Kraków: Petrus.
Konik, J. (2021). Nieinwazyjne badania archeologiczne na terenie getta warszawskiego 28.07.2021–1.08.2021 – Raport (nieopublikowany oficjalny raport z badań wykopaliskowych, Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków w Warszawie).
Konik, J. (2022). Wstępny raport z badań wykopaliskowych prowadzonych u zbiegu ul. St. Dubois i ul. Miłej w Warszawie w dniach 6.06.2022–19.08.2022 (nieopublikowany oficjalny raport z badań wykopaliskowych, Mazowiecki Wojewódzki Konserwator Zabytków w Warszawie).
Konik, J. (2023). Głosy zabitego miasta. Wstępna prezentacja rezultatów badań archeologicznych na terenie getta warszawskiego w latach 2021–2022. Warszawa – Wrocław: Muzeum Getta Warszawskiego, Wydawnictwo Chronicon.
Konik, J. (2024). Badania archeologiczne na terenie getta warszawskiego na przykładzie wykopalisk w ogrodzie Karsińskich i przy ul. Miłej. Wyzwania badawcze, społeczne i konserwatorskie. W: A. Jagielak, P. Świątek (red.), Miasto Podziemne. Metodologia badań konserwatorskich i zarządzanie obiektami podziemnymi we współczesnym mieście. Materiały z VI Warszawskiej Konferencji Konserwatorskiej (s. 141–155). Warszawa: Miasto Stołeczne Warszawa, Państwowe Muzeum Archeologiczne.
Lubetkin, C. (1999), Zagłada i powstanie. Warszawa: Żydowski Instytut Historyczny, Książka i Wiedza.
Nussbaum, H. (1881). Szkice historyczne z życia Żydów Warszawy. Warszawa: Drukarnia K. Kowalewskiego.
Schoeps, J. H. (red.) (2007). Nowy leksykon judaistyczny (S. Lisiecka, Z. Rybicka, E. Ptaszyńska-Sadowska, tłum.). Warszawa: Wydawnictwo Cyklady.
Stala, K. (2015). The role and significance of archaeological heritage in the contemporary urban space. Czasopismo Techniczne. Architektura, 6–A (9), 197–215.
Stampfer, S. (1988). Heder study, knowledge of Torah, and the maintenance of social stratification in traditional East European Jewish society. Studies in Jewish Education, 3, 271–289.
Stroop, J. (2009). Żydowska dzielnica mieszkaniowa w Warszawie nie istnieje (A. Żbikowski, oprac.; B. Wysocka, tłum). Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej.
Szydłowski, A. (2005). Synagoga Mizrachi. Będzin: Magic.
Zalewska, A. I. (2024). Pamięć materialna podziemi terenu po getcie warszawskim – jej trwanie, sprawczość i archeologizacja z perspektywy metodologicznej. Ku archeologii gett. W: A. Jagielak, P. Świątek (red.), Miasto Podziemne. Metodologia badań konserwatorskich i zarządzanie obiektami podziemnymi we współczesnym mieście. Materiały z VI Warszawskiej Konferencji Konserwatorskiej (s. 121–139). Warszawa: Miasto Stołeczne Warszawa, Państwowe Muzeum Archeologiczne.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Jacek Konik
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.