Keywords
Towianism
modernism
modernist crisis
anti-modernism
How to Cite
Abstract
At the turn of thetwentieth century, Polish Modernism reinterpreted the Romantic heritage, viewing it not merely as a literary movement but as a foundation for spiritual renewal. The figure of Andrzej Towiański became a significant point of contention in debates overthe shape of Polish Catholicism. In seeking a way out of the crisis of institutional religiosity, Modernists revisited the question of whether Towiański was a dangerous heretic or a prophet heralding a new era of the spirit. Towianism, with its emphasis oninner perfection (the ‘Cause of God’), resonated strongly with the Modernist longing for a living, personal religion. However, his purportedly ‘pernicious’ influence on the national bards–Mickiewicz and Słowacki–was subjected to critical scrutiny, particularly through analyses ofhow mystical engagement affected their later works. During the Modernist crisis, Towianism functioned both as a warning against sectarianism and as an inspiration for synthesising faith with modernity, thus becominga key element of intellectual debate in the Polish lands of the period.
References
Brykczyński A., Kilka uwag z powodu artykułu „Andrzej Towiański” p. x. dr F. Gabryla, „Ateneum Kapłańskie” 1912, nr 8.
Brzozowski S., Kultura i życie. Zagadnienia sztuki i twórczości. W walce o światopogląd, Księgarnia Polska B. Połoniecki, E. Wende, Lwów–Warszawa 1907.
Cywiński S., Społeczne poglądy Juliusza Słowackiego, „Prąd” 1909, nr 12.
Cywiński S., Sprawozdania i krytyki. M. Zdziechowski. Wizja Krasińskiego. Ze studiów nad literaturą i filozofią polską, „Prąd” 1912, nr 9.
Gabryl F., Andrzej Towiański, „Ateneum Kapłańskie” 1912, nr 5.
Gabryl F., Nasza filozofia religijna w XIX wieku, „Przegląd Powszechny” 1911, nr 11.
Górski K., Z mego życia poemat dla Boga, w: idem, Literatura i katolicyzm, wybór, wstęp, komentarz A. Bielak, KUL, Lublin 2004.
Grzywaczewski J., Modernistyczna koncepcja tradycji chrześcijańskiej: od chrześcijaństwa poprzez katolicyzm ku religii ludzkości, „Studia Theologica Varsaviensia” 2010, nr 1.
Hoffmann-Piotrowska E., Czy Mickiewicz „dał wiarę” Towiańskiemu?, „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza” 2000, nr 35.
Jaroszyński P., Mickiewicz, „Powszechna Encyklopedia Filozofii”, t. 7, Lublin 2006.
Jaroszyński P., Słowacki, „Powszechna Encyklopedia Filozofii”, t. 9, Lublin 2008.
Krzyżanowski J., Neoromantyzm polski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków 1963.
Lami M., Pisma Andrzeja Towiańskiego, w: Romantyzmy polskie, red. A. Dziedzic, T. Herbich, S. Pieróg, P. Ziemski, Fundacja Historii Filozofii Polskiej, Warszawa 2016.
Lewandowska B., Brzozowski wobec kryzysu humanizmu nowożytnego, „Studia Theologica Var-saviensia” 2007, nr 2.
Łaciak B., Mickiewicz jako Polak i katolik. (Temat do przemówień w kołach samokształcenia), „Dwutygodnik katechetyczny i duszpasterski” 1907, nr 17.
Masłowski L.M., Wiara i historia: dynamiczny model religii wcielania w dziele Adama Mickiewicza, „Pamiętnik Literacki” 1991, nr 3(82).
Matuszewski I., Słowacki i nowa sztuka (modernizm); twórczość Słowackiego w świetle poglądów estetyki nowoczesnej, Gebethner i Wolff, Warszawa 1902.
Padół R., Filozofia religii polskiego modernizmu, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1982.
Pelczar J.S., Obrona religii katolickiej, t. 1: Jak wielkim skarbem jest religia katolicka i dlaczego ma dzisiaj tylu przeciwników, Nakładem księgarni Andrzeja Juszyńskiego, Przemyśl 1911.
Pelczar J.S., Pius IX a towianizm i Adam M., „Miesięcznik Kościelny” 1914, nr 6.
Pigoń S., Chrystologia A. Towiańskiego, „Kwartalnik Teologiczny Wileński” 1924, nr 2.
Red., Nasi mistycy, „Myśl Niepodległa” 1907, nr 38.
Rf, Recenzja Wincenty Lutosławski, Darwin i Słowacki, Warszawa 1909 (według pierwszego wykładu, wygłoszonego w Filharmonii Warszawskiej 23 XI 1908), „Prąd” 1909, nr 12.
Rogalski M., Producenci margaryny? Marian Zdziechowski i polski modernizm katolicki, Universitas, Kraków 2018.
Sikora A., Towiański i rozterki romantyzmu, Wiedza Powszechna, Warszawa 1984.
Skoczyński J., Sympatyk modernizmu religijnego, „Znak” 1983, nr 8.
Skoczyński J., Woleński J., Historia filozofii polskiej, WAM, Kraków 2010.
Smolikowski P., Przesłaniec modernizmu. Andrzej Towiański, Warszawa–Częstochowa 1912.
Smolikowski P., Stosunek Adama Mickiewicza do X.X. Zmartwychwstańców, Kraków 1898.
Smolikowski P., Towianizm i Towiański, „Miesięcznik Kościelny” 1912, nr 27.
Urban J., Katolicyzm eleuzyński, „Przegląd Powszechny” 1910, nr 12.
Weiss T., Romantyczna genealogia polskiego modernizmu. Rekonesans, PIW, Warszawa 1974.
Wyka K., Modernizm polski, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1959.
Zapiski, Tancredo Canonico, „Myśl Niepodległa” 1908, nr 77.
Zdziechowski M., Pesymizm, romantyzm a podstawy chrześcijaństwa, t. 1–2, Nakładem Autora, Kraków 1915.
Zdziechowski M., Wizya Krasińskiego. Ze studiów nad literaturą i filozofią polską, Księgarnia S.A. Krzyżanowskiego, Kraków 1912.
Zdziechowski M., Wybór pism, wstęp i red. M. Zaczyński, Kraków 1993.
Złotnicki A., I. Szmidt, Współczesna kwestia religijna i modernizm, Warszawa 1910 [recenzja], „Przegląd Filozoficzny” 1911, nr 14.
Zmitrowicz J., Do źródeł natchnienia i mocy, Prąd 1909, nr 7–8.
Żmigrodzki M., Gustaw Konrad i Faust. Przyczynek do filozofii naszego Wieszcza, „Ateneum Kapłańskie” 1909.
License
Copyright (c) 2026 Krzysztof Bochenek
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Czasopismo oraz wszystkie zamieszczone w nim materiały są powszechnie dostępne i mogą być wykorzystywane do celów naukowych, edukacyjnych, poznawczych i niekomercyjnych bez konieczności uzyskiwania każdorazowej zgody autorów i redakcji. Nadesłanie artykułu do publikacji traktowane jest jako zgoda autora na udostępnienie swojej pracy i informacji w niej zawartych do powyżej wymienionych celów. W takich przypadkach należy jedynie wskazać źródło, z którego zaczerpnięte zostały informacje. Pobieranie opłat za dostęp do materiałów zawartych w czasopiśmie lub ograniczanie do niego dostępu jest zabronione.
Przesyłane do redakcji teksty muszą stanowić oryginalne prace, uprzednio nigdzie niepublikowane ani nie przedkładane innym redakcjom lub wydawcom. Autorzy nadsyłanych artykułów ponoszą odpowiedzialność za uzyskanie zezwoleń na publikowanie materiałów, do których prawa autorskie są w posiadaniu osób trzecich. Publikacja materiałów chronionych prawem autorskim jest możliwa pod warunkiem uprzedniego dostarczenia przez autora do redakcji pisemnej zgody właściciela praw autorskich.