Abstrakt
The article is devoted to the problems associated with historical word formation. It explores the evolution of denumeral nouns (formed from collective and cardinal numerals) by means of the suffixes -ek and -ka (cf. e.g. czwórka, dziewiątka, dziesiątek). Along with numerals and other classes of nouns they enter the process of expressing various kinds of quantification. The changes within these formations and their bases are strictly interrelated. The history of the Polish language reveals a slow expansion of the word-formative model in question, which coincides in a natural manner with the crystallisation of the class of numerals and the transformations of their syntactic and inflectional properties. It is these processes that paved the way for the formations with -ka and -ek. These nouns are polysemic in nature, they may indicate number, collectivity or the attributes of objects. The article points out the evolution of the two former senses – the most important ones, which are, contrary to what may appear, changeable in terms of their historical development, cf, e.g. the early dziewiątek złotych, sześć dziesiątków lat. It is worth pointing out that in some contexts the derivatives in question may perform the same function as that of a numeral – both a cardinal and a collective numeral. The research is largely based on the material drawn from dictionaries and linguistic corpora.
Bibliografia
Knapiusz Grzegorz (1621), Thesaurus polono-latino-graecus, t. 1, Kraków, https:// www.wbc.poznan.pl/dlibra/publication/568462/edition/480899/content [dostęp: 10 marca 2025].
ESXVII – Gruszczyński Włodzimierz, red., Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII wieku, https://sxvii.pl [dostęp: 10 marca 2025].
Kartoteka SPXVII – Kartoteka Słownika języka polskiego XVII i 1. połowy XVIII wieku, https://rcin.org.pl/dlibra/publication/20029 [dostęp: 10 marca 2025].
KorBa – Elektroniczny Korpus Tekstów Polskich z XVII i XVIII wieku (do 1772 r.), https:// www.korba.edu.pl/query_corpus/ [dostęp: 10 marca 2025].
L – Linde Samuel Bogumił (1854–1860), Słownik języka polskiego, t. 1–6, wyd. 2, Lwów.
SJPDor –Doroszewski Witold, red. (1958–1969), Słownik języka polskiego, red., Warszawa.
SPXVI – Mayenowa Maria Renata i in., red. (1966–), Słownik polszczyzny XVI wieku, Wrocław–Warszawa, https://spxvi.edu.pl [dostęp: 10 marca 2025], wraz z korpusem.
SStp – Urbańczyk Stanisław, red. (1953–2002), Słownik staropolski, t. 1–11, Wrocław–Kraków.
SW – Karłowicz Jan, Kryński Adam, Niedźwiedzki Władysław, red. (1900–1927), Słownik języka polskiego, t. 1–8, Warszawa.
SWil – Zdanowicz Aleksander i in. (1861), Słownik języka polskiego, Wilno.
WSJP PAN – Żmigrodzki Piotr, red. (2007–), Wielki słownik języka polskiego, https://www.wsjp.pl [dostęp: 10 marca 2025].
Żeromski Stefan, Popioły, t. 1 online https://eink.wolnelektury.pl/katalog/lektura/popioly-tom-pierwszy.html [dostęp: 10 marca 2025].
Basaj Mieczysław (1974), Morfologia i składnia liczebnika w języku czeskim do końca XVI wieku, Wrocław.
Grzegorczykowa Renata, Puzynina Jadwiga (1979), Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki sufiksalne rodzime, Warszawa.
Habrajska Grażyna (1995), Collectiva w języku polskim, Łódź.
Kleszczowa Krystyna (1998), Staropolskie kategorie słowotwórcze i ich perspektywiczna ewolucja. Rzeczowniki, Katowice.
Kleszczowa Krystyna, red. (1996), Słowotwórstwo języka doby staropolskiej. Przegląd formacji rzeczownikowych, Katowice.
Kurek Halina (2024), Zanikanie odmiany liczebników głównych jako przykład zmian we fleksji nominalnej współczesnej polszczyzny, „LingVaria”, t. 19, nr 2 (38), s. 93–102. DOI: https://doi.org/10.12797/LV.19.2024.38.07
Rosalska Paulina (2024), Liczba, ilość, miara, w: Przewodnik językowo-encyklopedyczny po gramatyce semantycznej języka polskiego w ujęciu historycznym, red. Maciej Grochowski, https://gramsem.ijp.pan.pl/ [dostęp: 11 marca 2025].
Schabowska Maria (1967), Rzeczowniki ilościowe w języku polskim, Wrocław.
Siuciak Mirosława (2008), Kształtowanie się kategorii gramatycznej liczebnika w języku polskim, Katowice.
Siuciak Mirosława (2010), Liczebniki zbiorowe – słowiańska osobliwość w wyrażaniu relacji ilościowych, w: Sztuka i rzemiosło. Nauczyć Polski i polskiego, red. Aleksandra Achtelik, Małgorzata Kita, Jolanta Tambor, Katowice, s. 106–113.
Skarżyński Mirosław (2000), Liczebniki w słowotwórstwie współczesnej polszczyzny (Studium gniazd słowotwórczych), Kraków.
Słoboda Agnieszka (2011), Pozajęzykowe uwarunkowania średniowiecznej morfologii i składni liczebników głównych, „LingVaria”, t. 6, nr 2 (12), s. 91–100.
Słoboda Agnieszka (2012), Liczebnik w grupie nominalnej średniowiecznej polszczyzny, Poznań.
Urbańczyk Stanisław (1965), Polskie „trójca” i słowiańskie rzeczowniki odliczebnikowe, „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”, s. 119–122.
Zieniukowa Jadwiga (1992), Problemy morfologii i znaczenia liczebników w językach słowiańskich.
Polskie i rosyjskie liczebniki zbiorowe, w: Synchroniczne badania porównawcze systemów gramatycznych języków słowiańskich. Zbiór studiów, red. Iryda Grek-Pabisowa i Lew N. Smirno, Warszawa, s. 83–101.
Zieniukowa Jadwiga (2000), Środki kwantyfikacji w polskim systemie językowym, w: Studia historycznojęzykowe III, red. Kazimierz Rymut i Wojciech Ryszard Rzepka, Kraków, s. 59–66.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Aleksandra Janowska

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do utworu publikowanego w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym umową autorską, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób, ani innych praw osób trzecich, w tym dóbr osobistych.
Autor(zy) zachowują pełne prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem, udzielając Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji CC BY-ND 4.0 Międzynarodowe na korzystanie z utworu bez ograniczeń terytorialnych przez czas nieokreślony na określonych umową autorską polach eksploatacji.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Językoznawczej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
