Abstrakt
The aim of the analyses presented in this article is to determine the stylistic conditions associated with the distribution of noun formations with the suffix -ość in Mikołaj Rej’s Psałterz Dawidów (David’s Psalter) from 1543. The conducted observations reveal that Rej employed such abstract nouns to shape the stylistic and linguistic layer of his prose translation. In line with general 16th-century tendencies, Rej used these formations not only as means of artistic expression, but also to construct the semantic level of the Psalter’s text. This included avoiding concrete expressions in favor of general, timeless, and universal terms – an approach that softened the harshness of the psalmist’s realist narrative. He further utilized nomina essendi as markers of hyperbole and superlative expression, aiming to evoke emotional responses and enhance the expressiveness of the utterance. These derivatives also served a rhythmic function in the prose paraphrase, imitating external features of Hebrew poetry. This latter function is particularly noticeable: the translator not only grouped morphologically similar nouns in close proximity but also paid attention to their syntactic placement to maximize the text’s sound qualities. These auditory effects were further reinforced by the inflectional endings shared by the analyzed derivatives. Rej’s individual preferences regarding noun formations demonstrate his refined stylistic sensitivity, presenting him as an artist who consciously shaped the stylistic dimension of the translated text by skillfully exploiting the derivational and even inflectional potential (e.g., his fondness for plural forms of abstract nouns) of 16th-century Polish.
Bibliografia
Rej Mikołaj (1543), Psałterz Dawidów, który jest prawy fundament wszytkiego pisma krześcijańskiego, teraz nowo prawie na polski język przełożon, acz nie jednakością słow, co być nie może, ale iż wżdy położenie rzeczy w każdem wierszu według łacińskiego języka sie zamyka, Kraków, egzemplarz Biblioteki Uniwersyteckiej Erlangen-Nürnberg: https://tiny.pl/rn1t29jp [dostęp: listopad 2024–marzec 2025].
SPXVI – Mayenowa Maria Renata i in., red. (1966–2016), Słownik polszczyzny XVI wieku, t. 1–38, Warszawa, też elektroniczny indeks wszystkich haseł: https://spxvi.edu.pl [dostęp: wielokrotnie listopad 2024–marzec 2025]
Grybosiowa Antonina (1994), Staropolskie rzeczowniki typu nieużytność, kłamliwość, suchość w analizie synchronicznej, „Poradnik Językowy”, z. 5–6, s. 29–34.
Grzegorczykowa Renata (1982), Zarys słowotwórstwa polskiego. Słowotwórstwo opisowe, Warszawa.
Grzegorczykowa Renata, Laskowski Roman, Wróbel Henryk, red. (1984), Morfologia, Warszawa.
Grzegorczykowa Renata, Puzyninia Jadwiga (1979), Słowotwórstwo współczesnego języka polskiego. Rzeczowniki sufiksalne rodzime, Warszawa.
Jaros Violetta (2007), Analiza językowa nomina essendi w wybranych pismach naukowych Joachima Lelewela, „Prace Naukowe Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie. Seria: Filologia Polska – Językoznawstwo”, z. 6, s. 37–48, https://tiny.pl/6c089s03 [dostęp: grudzień 2024]
Kawyn-Kurzowa Zofia, Język Filomatów i Filaretów. Przyczynek do dziejów języka polskiego XIX wieku. Słowotwórstwo i słownictwo, Wrocław.
Kowalska Danuta (2010), Funkcjonowanie słowotwórczych rzeczownikowych szeregów synonimicznych w „Psałterzu Dawidowym” Mikołaja Reja, „Rozprawy Komisji Językowej ŁTN”, t. 55, s. 121–136.
Kowalska Danuta (2013), Sztuka słowa Mikołaja Reja. Studium stylistycznojęzykowe „Psałterza Dawidowego”, Łódź. DOI: https://doi.org/10.18778/7525-818-9
Kowalska Danuta (2018), O rytmiczności prozatorskiej parafrazy Psałterza Dawidowego Mikołaja Reja, w: Filologia jako porządkowanie chaosu. Studia nad językiem i tekstem. Ad honorem professoris Marci Cybulski, red. Ewa Woźniak, Anna Lenartowicz-Zagrodna, Łódź, s. 145–159. DOI: https://doi.org/10.18778/8142-402-8.12
Kowalska Danuta, oprac. (2022), Rej Mikołaj, Psałterz Dawidów (1543). Opracowanie i transkrypcja zabytku, Łódź.
Kwaśniewska-Mżyk Krystyna (1979), Język Franciszka Karpińskiego, Warszawa.
Lubaś Władysław (1992), Renesansowe tradycje i barokowe innowacje w polskiej rymice XVII wieku, w: Barok w polskiej kulturze, literaturze i języku, red. Marian Stępień, Stanisław Urbańczyk, Warszawa–Kraków, s. 121–129.
Mróz-Ostrowska Ewa (1962), Rzeczowniki z przyrostkiem -ość w języku XVI wieku, w: Odrodzenie w Polsce, t. 3, cz. 2, red. Maria Renata Mayenowa, Zenon Klemensiewicz, Warszawa, s. 303–500.
Ostrowska Ewa (1961), Studia nad Rejem. Katechizm z r. 1543 dziełem Reja, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace Językoznawcze”, z. 4, s. 27–107.
Rospond Stanisław (1949), Studia nad językiem XVI wieku, Wrocław.
Satkiewicz Halina (1969), Produktywne typy słowotwórcze współczesnego języka polskiego, Warszawa.
Skubalanka Teresa (1995), O ekspresywności języka, w: taż, O stylu poetyckim i innych stylach języka, Lublin, s. 59–67, https://tiny.pl/bsrzs1x8 [grudzień 2024].
Szczaus Agnieszka (2005), Rzeczownikowe synonimy słowotwórcze w polszczyźnie XVI wieku, Szczecin.
Węgier J. (1972), Język Franciszka Bohomolca, Poznań.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Danuta Kowalska

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do utworu publikowanego w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym umową autorską, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób, ani innych praw osób trzecich, w tym dóbr osobistych.
Autor(zy) zachowują pełne prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem, udzielając Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji CC BY-ND 4.0 Międzynarodowe na korzystanie z utworu bez ograniczeń terytorialnych przez czas nieokreślony na określonych umową autorską polach eksploatacji.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Językoznawczej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
