Abstrakt
The aim of the article was to determine the significance and function of metalinguistic expressions in the works of Bartłomiej Groicki. The analysis covered five of the author’s sixteenth--century works: Artykuły prawa maydeburskiego… (1565), Porządek sądów (1559), Ten postępek… (1559), Tytuły prawa maydeburskiego… (1567), and Reyestr do porządku… (1567). The article utilized concepts of metalanguage developed in logic (H. Reichenbach) and linguistics (R. Jakobson, M. R. Mayenowa, A. Wierzbicka, M. Kawka). For the purpose of the study, it was assumed that metatext is a text about a text, superimposed on the main text, whose characteristic feature is to control interpretation (it serves the function of a modal frame), while metalinguistic expressions are words or phrases that refer to the code (e.g., word, letter, language), used self-referentially and serving to specify how the meaning of a word should be understood. The most important group of meta-expressions consists of metalinguistic judgments used for defining legal concepts with the use of words referring to the linguistic code (słowo, litera), as well as markers of equivalence (zwać, nazywać się, wykładać się, rozumieć). The second group is formed by comments concerning the translation process and the problems of terminological equivalence between the Polish, Latin, and German languages. The author’s statements on the use of language by court officials (criticism of unintelligible language) and his recommendation for addressing the audience in Polish, loudly, clearly, and distinctly, should be treated separately.
Bibliografia
[Art] Artykuły Prawa Maydeburskiego, ktore zową Speculum Saxonum […] znowu drukowané: roku 1565, Łazarz Andrysowicz, [S.l. Kraków] 1565, Mf 3278, Cim.Qu.2235.
[Porz] Porządek Sądow y Spraw Mieyſkich / Práwá Máydeburſkiego, Kraków 1559, druk. Łazarz Andrysowic; wiersz M. Reja (translit.): https://spxvi.edu.pl/korpus/teksty/GroicPorz/ [data dostępu: 8.08.2024].
[Post] Ten postępek wybran iest s Praw Cesárskich, ktory Károlus V. Cesarz kazał wydáć po wszytkich swoich Páństwiech […], druk. Łazarz Andryzowic, Kraków 1559, XVI.Qu3292 adl.: https://www.dbc.wroc.pl/dlibra/publication/157854/edition/119764/content [data dostępu: 8.08.2024].
[Tyt] Tytuły Prawa Maydeburskiego, do Porządku y do Artykułów piérwéy po Polsku wydanych […], Łazarz Andrysowic, Cracoviae 1567, Mf 3274, Cim.Qu.2231. Do 1760 r. sześć edycji.
[Rey] Reyestr do Porządku y do Artykułów Práwá Máydeburskiego y Cesárskiego, 1567, Mf 3275, Cim.Qu.2232. Druk. Łazarz Andrysowic.
[SPXVI] Słownik polszczyzny XVI wieku. Edycja internetowa: https://spxvi.edu.pl/ [dostęp: 8.08.2024].
Borawski Stanisław (2005), Podstawy idei poznawczej studiów nad dziejami używania języka. Esej o diachronii, w: Rozprawy o historii języka polskiego, red. Stanisław Borawski, Zielona Góra, s. 13–61.
Jakobson Roman (1989), W poszukiwaniu istoty języka. Wybór pism, t. 1, red. Maria Renata Mayenowa, Warszawa.
Kawka Maciej (1990), Metatekst w tekście narracyjnym na przykładzie współczesnych utworów literatury dla dzieci, Kraków.
Koranyi Karol, Podkaniowski Michał (1959–1960), Polski słownik biograficzny, t. VIII, Wrocław, s. 628–629.
Loth Roman, Albrecht-Szymanowska Wiesława (oprac.) (2000), Dawni pisarze polscy od początków piśmiennictwa do Młodej Polski. Przewodnik biograficzny i bibliograficzny, t. 1, Warszawa, s. 377–378.
Mayenowa Maria Renata (1974), Poetyka teoretyczna. Zagadnienia języka, Wrocław.
Piekarczyk Dorota (2012), Problem metajęzyka i metatekstu, w: Słowa, style, metody, red. Halina Pelcowa, Maria Wojtak, Lublin, s. 217–234.
Polański Kazimierz, red. (2003), Metatekst, w: Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Wrocław, s. 363.
Reichenbach Hans (1967), Elementy logiki formalnej, przeł. Jerzy Pelc, w: Logika a język. Studia z semiotyki logicznej, przeł. i oprac. Jerzy Pelc, Warszawa, s. 3–31.
Sławiński Janusz, red. (1998), Metatekst, w: Słownik terminów literackich, wyd. 3, Wrocław, s. 303.
Tarski Alfred (1995), Pojęcie prawdy w językach nauk dedukcyjnych (1933), w: Pisma logiczno-filozoficzne, t. 1: Prawda, red. Jan Zygmunt, Warszawa, s. 13–172.
Wierzbicka Anna (1971), Metatekst w tekście, w: O spójności tekstu, red. Maria Renata Mayenowa, Wrocław, s. 105–121.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Magdalena Jurewicz-Nowak

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do utworu publikowanego w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym umową autorską, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób, ani innych praw osób trzecich, w tym dóbr osobistych.
Autor(zy) zachowują pełne prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem, udzielając Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji CC BY-ND 4.0 Międzynarodowe na korzystanie z utworu bez ograniczeń terytorialnych przez czas nieokreślony na określonych umową autorską polach eksploatacji.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Językoznawczej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
