Słowa kluczowe
work ethic
noble house
motif of nature
ancient tradition
national identity
literary landscape
Jak cytować
Abstrakt
The poetry of the Polish landed gentry drew on the ancient models of Horace and Virgil: on their images of the farmer-ploughman, the family, and the cyclical rhythms of nature. It also established an ethos of work, moderation, self-sufficiency, and freedom. In the 18th century, the perspective shifted: the home ceased to be a fixed living space, becoming more of a space of otium, a refuge from the court and the city while remaining a symbol of security and moral order. Individual images of gardens, seasons, and stages of human life began to appear in poetic works. After the partitions, the motif of farm work took on a patriotic dimension in which cultivating the land signified fidelity to tradition and freedom. The home of the landed gentry became etched in the Polish imagination as a space of harmony and enduring values, independent of time and history.
Bibliografia
Aleksandrowska Elżbieta, oprac. (1980), Wiersze Józefa Koblańskiego i Stanisława Szczęsnego Potockiego – zapomnianych poetów Oświecenia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
[Bończa-Tomaszewski Dyzma] (1801), Rolnictwo, poema oryginalne w czterech pieśniach, Drukarnia Antoniego Gröbla pozostałey Wdowy i Sukcesorów, Lwów.
Drużbacka Elżbieta (2003), Wiersze wybrane, wstęp i opracowanie Krystyna Stasiewicz, Neriton, Warszawa.
Dzierżykraj-Morawski Feliks (1851), Dworzec mego dziadka, A. Sułkowski, Leszno.
Graciotti Sante (1991), Stare i nowe w „Panu Podstolim” Krasickiego, w: tenże, Od Renesansu do Oświecenia, t. 2, PIW, Warszawa.
Haur Jakub Kazimierz (1679), Ziemiańska generalna oekonomika…, typis Vniversitatis, Cracoviae [Kraków], https://tinyurl.com/4ukut9yf [dostęp: 15.11. 2025].
Jaśkiewicz Mikołaj (1773), Szczęśliwość życia wiejskiego wierszem ojczystym opisana, Drukarnia Prymasowska, Łowicz.
Karpiński Franciszek (1826), Dzieła Franciszka Karpińskiego wierszem i prozą. Nowe i zupełne wydanie, t. 3, Wilhelm Bogumił Korn, Wrocław.
Karpiński Franciszek (2005), Wiersze zebrane, cz. 1, wyd. Tomasz Chachulski, IBL PAN, Warszawa.
Kniaźnin Franciszek Dionizy (b.r.), Poezye Franciszka Dyonizego Kniaźnina ręką własną pisane, t. 2, rkp., Biblioteka Książąt Czartoryskich, sygn. 2223 II.
Kot Stanisław (1937), Urok wsi i życia ziemiańskiego w poezji staropolskiej, Dom Książki Polskiej, Warszawa.
Koźmian Kajetan (2000), Ziemiaństwo polskie. Rękopiśmienna wersja poematu w pięciu pieśniach, tekst odnalazł, opracował, uwagami wstępnymi oraz komentarzem historycznoliterackim opatrzył Piotr Żbikowski, skolacjonowanie tekstu, objaśnienia rzeczowe i historyczne Marek Nalepa, Collegium Columbinum, Kraków.
Krasicki Ignacy (2019), Dzieła zebrane, t. 2: Zbiory wierszy, oprac. Teresa Kostkiewiczowa, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.
Kunicki Wacław (1615), Obraz szlachcica polskiego, Drukarnia Dziedziców Jakuba Sybeneychera, Kraków, https://tinyurl.com/48vesvrj [dostęp: 15.11.2025].
Marewicz Wincenty Ignacy (2018), Zbiory poetyckie, opracowała i wstępem poprzedziła Anna Petlak, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź.
Miaskowski Kasper (1995), Zbiór rytmów, wyd. Alina Nowicka-Jeżowa, Wydawnictwo IBL, Warszawa.
Mickiewicz Adam (1969), Dzieła wszystkie, t. 4: Pan Tadeusz, oprac. Konrad Górski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Mier Wojciech (1991), Poezje zebrane Wojciecha Miera, zebrał i oprac. Edmund Rabowicz, uzupełniła i przygotowała do druku Elżbieta Aleksandrowska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Morelowski Józef (1983), Wiersze…, wyd. i wstęp oprac. Elżbieta Aleksandrowska, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Naruszewicz Adam (2005), Poezje zebrane, t. 1, wyd. Barbara Wolska, IBL, Warszawa.
Naruszewicz Adam (2009), Poezje zebrane, t. 2, wyd. Barbara Wolska, IBL, Warszawa.
Naruszewicz Adam (2012), Poezje zebrane, t. 3, wyd. Barbara Wolska, IBL, Warszawa.
Niemcewicz Julian Ursyn (1973), Cztery pory życia człowieka. Poemat dydaktyczny, oprac. i do druku przygotowała z rękopisu Maria Brzezina, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Reklewski Wincenty (1811), Pienia wiejskie, Drukarnia Gröblowska, Kraków.
SPZ – Staropolska poezja ziemiańska. Antologia (1988), oprac. Janusz Stanisław Gruchała, Stanisław Grzeszczuk, PIW, Warszawa.
Domaniewski Józef, Byt ziemiański i dworski
Domaniewski Józef, Byt ziemiański i miejscki
Gawiński Jan, Żywot ziemiański i dworski
Haur Jakub Kazimierz, Białogłowskiego gospodarstwa powinności rytmami […] opisanie
Jeżowski Władysław Stanisław, Ekonomia albo Porządek zabaw ziemiańskich
Klonowic Sebastian, Flis…
Klonowic Sebastian, Zwycięstwo bogów, w którym jest zawarte prawdziwego bohatera wychowanie
Kochanowski Jan, Elegia XV (*** Uprawiam łan ojczysty. Żegnaj złudny dworze…)
Kochanowski Jan, Na dom w Czarnolesie
Kochanowski Jan, Pieśni V. (*** Kto ma swego chleba…)
Kochanowski Jan, Pieśń świętojańska o sobótce, Panna XII
Kochowski Wespazjan, Dworskiej fortuny z domowym paradiastole…
Kochowski Wespazjan, Rozjezne pożegnanie z ojczystym Gajem…
Libicki Jan, Żywot ziemiański
Lubieniecki Mikołaj, Kondycja szlachecka
Miński Stanisław, Żywot ziemiański
Morsztyn Hieronim, Szlachecka kondycja
Morsztyn Hieronim, Światowa rozkosz
Morsztyn Hieronim, Ziemianin
Morsztyn Jan Andrzej, Votum z Seneki
Morsztyn Jan Andrzej, Wiejski żywot
Morsztyn Zbigniew, Kolęda
Morsztyn Zbigniew, Votum
Na wioskę
Naborowski Daniel, Pieśń ad imitationem Horacyjuszowskiej ody Beatus ille qui procul negotiis
Opaliński Łukasz, Coś nowego
Otwinowski Erazm, Opisanie pobożnej i statecznej żony i dobrej gospodyniej
Pieśń
Potocki Wacław, Belweder
Potocki Wacław, Pieśń abo tren XXXVIII. Od wiosny
Potocki Wacław, Pieśń albo Tren XL. Od jesieni
Potocki Wacław, Pieśń albo Tren XLI. Od zimy
Potocki Wacław, Pieśń VI. Żywot ziemiański spokojny i szczęśliwy
Rej Mikołaj, Wizerunk własny żywota człowieka poczciwego
Rej Mikołaj, Żywot człowieka poczciwego
Słupski Stanisław, Zabawy orackie
*** Spokojny kąt komu Bóg dał…
Zbylitowski Andrzej, Wieśniak
Zbylitowski Andrzej, Żywot szlachcica we wsi
Teofila Glińska (1785), Szczorse, „Magazyn Warszawski”, t. 1.
Trembecki Stanisław (1953), Pisma wszystkie, t. 1, wyd. i wstęp Jan Kott, PIW, Warszawa.
Wybicki Józef (1972), Wiersze i arietki, oprac. Edmund Rabowicz, Tadeusz Swat, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk.
Bąkowska Patrycja (2021), Przestrzeń rustykalna w „Listach o wsi” Cypriana Godebskiego, „Napis”, ser. 27.
Chachulski Tomasz (2015), Portrety osób, wizerunki miejsc: „Do Stanisława Pióry, starosty rumszyckigo, na ozdobne mieszkanie w Pióromoncie”, w: Czytanie Naruszewicza, red. Barbara Wolska, Teresa Kostkiewiczowa, Bożena Mazurkowa, IBL PAN, Warszawa.
Cieński Marcin (2000), Pejzaże oświeconych. Sposoby przedstawiania krajobrazu w literaturze polskiej w latach 1770–1830, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Cieński Marcin (2017), Parkowa ekfraza (?), w: Czytanie Karpińskiego, red. Bożena Mazurkowa, Tomasz Chachulski, t. 2, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa.
Gruchała Janusz Stanisław, Grzeszczuk Stanisław, oprac. (1988), Staropolska poezja ziemiańska. Antologia, PIW, Warszawa.
Karpiński Adam (1983), Staropolska poezja ideałów ziemiańskich, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Koehler Krzysztof (2005), Domek szlachecki w literaturze polskiej epoki klasycznej, Collegium Columbinum, Kraków.
Kostkiewiczowa Teresa (1984a), Cztery pory roku, w: tejże, Horyzonty wyobraźni. O języku czasów Oświecenia, PWN, Warszawa.
Kostkiewiczowa Teresa (1984b), Horyzonty wyobraźni. O języku czasów Oświecenia, PWN, Warszawa.
Kostkiewiczowa Teresa (2000), Myśl moralna Seneki w poezji polskiej XVIII wieku, „Pamiętnik Literacki”, z. 1.
Kostkiewiczowa Teresa (2002), Polski wiek świateł. Obszary swoistości, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Kostkiewiczowa Teresa (2006), Poematy o Puławach na przełomie XVIII i XIX wieku, w: Tradycja i sztuka. Materiały z sesji zorganizowanej z okazji 100-lecia nadania Puławom praw miejskich, Puławy 23 września 2006 roku, red. Urszula Ślusarczyk, Piotr Majewski, Towarzystwo Przyjaciół Puław, Puławy.
Kot Stanisław (1937), Urok wsi i życia ziemiańskiego w poezji staropolskiej, Dom Książki Polskiej, Warszawa.
Kotarski Edmund (1978), U progu marynistyki polskiej. XVI–XVII wiek, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk.
Krzewińska Anna (1968), Pieśń ziemiańska, antyturecka i refleksyjna. Studia nad wybranymi gatunkami staropolskiej liryki XVI i XVII wieku, Towarzystwo Naukowe w Toruniu, Toruń.
Lovejoy Arthur O. (1999), Wielki łańcuch bytu. Studium z dziejów idei, przeł. Artur Przybysławski, „KR”, Warszawa.
Norkowska Aleksandra (2015a), Obraz miasta i wsi w „Szczęśliwości życia wiejskiego” Mikołaja Jaśkiewicza, w: Światy oświeconych i romantycznych. Doświadczenia, uczucia, wyobraźnia, red. Bożena Mazurkowa, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice.
Norkowska Aleksandra (2015b), Obrazy i dźwięki piórem utrwalone: „Cztery części roku”, w: Czytanie Naruszewicza, red. Barbara Wolska, Teresa Kostkiewiczowa, Bożena Mazurkowa, IBL PAN, Warszawa.
Nowicka-Jeżowa Alina (2001), „Inwentarz podgórskich majętności”, czyli wiersze Wacława Potockiego o kondycji ziemiańskiej, „Roczniki Humanistyczne”, t. 49, z. 1.
Piwińska Marta (1990), Staropolska „nauka budownicza” w „Panu Tadeuszu”, „Rocznik Towarzystwa Literackiego im. Adama Mickiewicza”, t. 25.
Przybylski Ryszard (1983), Klasycyzm czyli Prawdziwy koniec Królestwa Polskiego, PIW, Warszawa.
Urbański Piotr, red. (1999), Wątki neostoickie w literaturze polskiego renesansu i baroku. Materiały z sesji „Neostoicyzm w literaturze i kulturze staropolskiej”, Szczecin, 20–22 października 1997 roku, Uniwersytet Szczeciński, Szczecin.
Windakiewicz Stanisław (1938), Poezja ziemiańska, Gebethner i Wolff, Kraków.
Witkowska Alina (1973), Sławianie, my lubim sielanki…, PIW, Warszawa.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Teresa Kostkiewiczowa
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Literackiej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).