Słowa kluczowe
epic
Enlightenment editing
history of literature
linguistic modernization
reception of translations
literary canon
translation theory
Jak cytować
Abstrakt
This article looks at the ways in which late Enlightenment and early Romantic editors handled Old Polish translations of epic poetry (primarily Tasso, Ariosto, and Virgil). Using editions by Minasowicz, Przybylski, Dmochowski, and Zawadzki as examples, it demonstrates various responses to changes in language and poetics: discreet modernizations, editions with extensive commentaries, treating old translations as “monuments” of literary history, and using them as starting points for new translations. The author connects publishing practices with the emergence of historical thinking about literature and with European debates on translation. Editing emerges as an important form of work on the literary canon and memory, allowing us to capture the dynamics of literary life in the 18th and early 19th centuries.
Bibliografia
Anakreont poeta grecki (1774), Michał Gröll, Warszawa.
Bentkowski Feliks (1814), Historia literatury polskiej wystawiona w spisie dzieł drukiem ogłoszonych, t. 1, Józef Zawadzki, Warszawa.
Borowski Leon (1972), O wpływie obcych wzorów, starożytnych i nowych, na ukształtowanie smaku, w: Uwagi nad poezją i wymową i inne pisma krytycznoliterackie, oprac. Stanisław Buśka-Wroński, PIW, Warszawa.
Brodziński Kazimierz (1873), Literatura Polska, w: Pisma, t. 5, wydanie zupełne, poprawne i dopełnione z nieogłoszonych rękopismów staraniem Józefa Ignacego Kraszewskiego, Gebethner i Wolff, Poznań.
Chromiński Kazimierz (1806), O literaturze polskiej, mianowicie czasów zygmuntowskich, to jest złotego wieku pisarzy, „Dziennik Wileński”, sierpień.
Czartoryski Adam Kazimierz (1801), Myśli o pismach polskich, z uwagami, nad sposobem pisania w rozmaitych materyach, Józef Zawadzki, Wilno.
Dmochowski Franciszek Ksawery, Homer (1801), Iliada, t. 3: Zamykaiący wiadomość o życiu Homera, iego dziełach, tłumaczeniach i uwagi nad Iliadą, Drukarnia Ks. Pijarów, Warszawa.
Feliński Alojzy (1840), Dzieła, t. 2, Zygmunt Schletter, Wrocław.
Horacyusza pieśni wszytkie przekładania różnych (1773), Michał Gröll, Warszawa.
Jabłonowski Józef Aleksander (1751), Opisanie albo dysertacyja pierwsza prawie o wierszach i wierszopiscach polskich, w: Ostafi po polsku, Eustachius po łacinie, Placyd po świecku: zycie ktorego swiętego z poważnych authorow zebrane, iak pełne przeciwności czytelnika zdumiewa tak przykłady jego, nauki y moralizacye tu przyłączone, niech buduią. tudziez nauka o wierszach y wierszopiscach polskich wszystkich przydana, Drukarnia SSS. Trójcy, Lwów.
Karpiński Franciszek (1786), Zabawki wierszem i prozą, t. 5: Psałterz Dawida nowo przetłumaczony, cz. 1, Druk. JKMci i Rzeczyp. u XX Scholarum Piarum, Warszawa.
Kiciński Bruno (1825), O tłómaczach Owidiusza, w: Publiusz Owidiusz Naso, Bruno Kiciński, Przemiany: poema w XV pieśniach z oryginałem obok i z przypisami objaśniającemi, t. 1, N. Glücksberg, Warszawa.
Kochanowski Andrzej, Otwinowski Walerian, Nagurczewski Ignacy i in. (1754), Publiusza Wirgiliusza Marona Księgi Wszytkie: to iest Ksiąg Dwanascie o Eneaszu Troiańskim (Æneida), Krzysztof Bogumił Nicolai, Warszawa.
Kochanowski Jan (1767), Rymy wszytkie w jeno zebrane prócz tych, które wolnieyszemi żartami uczciwych czytelnikow odrażały, [wyd. Franciszek Bohomolec], Druk. JKMci i Rzeczyp. Kolegium Warszawskiego, Warszawa.
Kochanowski Piotr, Ariosto Ludovico (1799), Orland szalony, [wyd. Jacek Idzi Przybylski], Jan May, Kraków.
Kochanowski Piotr, Tasso Torquato (1772), Gofred albo Jeruzalem wyzwolona, [b.d.], Warszawa.
Kochanowski Piotr, Tasso Torquato (1819), Gofred albo Jeruzalem wyzwolona, Nakładem Drukarni akademickiej Towarzystwa Jezusowego, Połock.
Kochanowski Piotr, Tasso Torquato (1820), Gofred albo Jeruzalem wyzwolona, Jan Bogumił Korn, Wrocław.
Kochanowski Piotr, Tasso Torquato (1826), Gofred albo Jeruzalem wyzwolona, J. Zawadzki, Wilno.
Kochanowski Piotr, Tasso Torquato (1968), Gofred abo Jeruzalem Wyzwolona, PIW, Warszawa.
Korzeniowski Józef (1829), Kurs poezyi, Glücksberg, Warszawa.
Krasicki Ignacy (2017), O rymotwórstwie i rymotwórcach. Na podstawie autografu i pierwodruku z uzupełnieniami Franciszka Ksawerego Dmochowskiego, oprac. Ewa Zielaskowska, Wydawnictwo Nauka i Innowacje, Poznań.
Morsztyn Jan Andrzej i in. (1752), „Psyche” z Lucyjana, Apulejusza, Marina, „Cyd albo Roderyk”, komedyja hiszpańska, „Hippolit”, jedna z tragedyj Seneki, „Andromacha”, tragedyja z francuskiego przetłumaczona, [Drukarnia Bazylianów, Supraśl].
Morsztyn Jan Andrzej, Corneille Pierre (1999), Cyd albo Roderyk, IBL PAN, Warszawa.
Osiński Ludwik (1809a), Eneida Wirgiliusza. – Dzieło pośmiertne przez Franciszka Dmochowskiego, „Pamiętnik Warszawski”, nr 8.
Osiński Ludwik (1809b), O życiu i pismach F. Dmochowskiego. Rzecz czytana na posiedzeniu Towarzystwa Królewskiego Warszawskiego Przyjaciół Nauk, „Pamiętnik Warszawski”, nr 4.
Osiński Ludwik (1861), Dzieła, t. 2, Nakładem Wdowy po Autorze, Warszawa.
Salustiusz Krispus Gajus (2006), Sprzysiężenie Katyliny i Wojna z Jugurtą, przeł. i wstępem opatrzył Kazimierz Kumaniecki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, De Agostini, Warszawa.
Załuski Józef Andrzej (1752), Bibliotheca poetarum polonorum, qui patrio sermone scripserunt, [Krzysztof Bogumił Nicolai, Warszawa].
Żebrowski Jakub, Owidiusz Naso Publiusz (1821), Metamorphoseon to jest przeobrażenia: ksiąg 15, J. Zawadzki, Wilno.
Bajer Michał (2015), Lustra królowej. Obraz tragedii w perytekstach staropolskich i oświeceniowych przekładów Corneille’a i Racine’a, „Teksty Drugie”, z. 1.
Ballard Michel (1992), De Cicéron à Benjamin. Traducteurs, traductions, réflexions, Presses Universitaires de Lille, Lille.
Bieńkowski Wiesław (1975), May (Maj) Jan Antoni [hasło], w: Polski słownik biograficzny, t. 20, red. Emanuel Rostworowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Bukowski Piotr (2020), Friedricha Schleirmachera drogi przekładu: w kręgu problemów języka i komunikacji, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Candler Hayes Julie (2002), Translation, Subjectivity, and Culture in France and England, 1600–1800, Stanford University Press, Stanford.
Chachulski Tomasz (2019), Edytorstwo jako historia literatury i inne studia o poezji XVIII wieku, Wydawnictwo IBL PAN, Warszawa.
Cieński Marcin (1992), Formacja oświeceniowa w literaturze Polski i Niemiec, Wiedza o Kulturze, Wrocław.
Ciopiani Nicola (2017), Liber mentalis: the art of memory and rewriting, w: Renaissance Rewritings, red. Helmut Pfeiffer, Irene Fantappiè, Tobias Roth, De Gruyter, Berlin.
Dąbrowski Roman (2004), Poemat heroikomiczny w literaturze polskiego oświecenia, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Dąbrowski Roman (2015), Epopeja w literaturze polskiego oświecenia, Księgarnia Akademicka, Kraków,
Dutkowa Renata (1986), Przybylski Jacek [hasło], w: Polski słownik biograficzny, t. 29, red. Emanuel Rostworowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Graciotti Sante (1970), Piotr Kochanowski w Polskim Oświeceniu oraz przekłady Ariosta i Tassa pióra Krasickiego i Trembeckiego, w: W kręgu Gofreda” i „Orlanda”. Księga pamiątkowa sesji naukowej Piotra Kochanowskiego w Krakowie dnia 4–6 kwietnia 1967 roku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wydawnictwo PAN, Wrocław.
Kostkiewiczowa Teresa (2012), Przekłady dzieł pisarzy antycznych w czasach polskiego oświecenia, w: Antyk oświeconych. Studia i rozprawy o miejscu starożytności w kulturze polskiej XVIII wieku, red. Tomasz Chachulski, IBL PAN, Warszawa.
Krzywy Roman (2009), Klasycyzm polskiej epiki bohaterskiej od czasów renesansu po oświecenie, w: Klasycyzm. Estetyka, doktryna literacka, antropologia, red. Katarzyna Meller, Neriton, Warszawa.
Krzyżanowski Julian (1966), „Jeruzalem wyzwolona” Tassa–Kochanowskiego a romantycy polscy, „Pamiętnik Literacki”, z. 4.
Kuran Michał (2019), Od czytań do odczytań. Dwieście lat przemian w metodologii badań nad literaturą staropolską. (Część I: Do wybuchu II wojny światowej), „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, t. 53, nr 2.
Lalewicz Janusz (1985), Socjologia komunikacji literackiej. Problemy rozpowszechniania i odbioru literatury, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Lipoński Wojciech (2025), Dzieje kultury europejskiej, t. 4: Barok–Oświecenie, PWN, Warszawa.
Maciejewski Marian (1977), Epos [hasło], w: Słownik literatury polskiego oświecenia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Mazurkowa Bożena (2016), O rokokowej realizacji Tassowego wątku w „Erotykach” Franciszka Dionizego Kniaźnina, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria Polonica”, t. 34, nr 4.
Młodecki Stefan (1974), Malinowski Mikołaj [hasło], w: Polski słownik biograficzny, t. 19, red. Emanuel Rostworowski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Niebelska-Rajca Barbara (2018), Kłopot z wyobraźnią. Pojęcie „phantasia-imaginatio” w teorii twórczości renesansu i baroku, Wydawnictwo KUL, Lublin.
Nowicka-Jeżowa Alina (2023), Roman Pollak – badacz Seicenta na drogach nauki polskiej i europejskiej, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka”, nr 45(65).
Parkitny Maciej (2018), Nowoczesność oświecenia. Studia o literaturze i kulturze polskiej drugiej połowy XVIII wieku, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań.
Patro-Kucab Magdalena (2017), Ludwik Osiński – profesor-esteta. Próba waloryzacji wykładów literatury porównawczej, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Poetica”, t. 5.
Pietraszko Stanisław (1966), Doktryna literacka polskiego klasycyzmu, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Pietrzak-Thébault Joanna (2014), Fortune and misfortune of Italian chivalric literature in the early modern Poland, „Załącznik Kulturoznawczy”, nr 1.
Pohorecki Feliks (1938), Czajkowski Paweł [hasło], w: Polski słownik biograficzny, t. 4, PAU, Kraków.
Poklewska Danuta (1972), Zawadzki Józef [hasło], w: Słownik pracowników książki polskiej, red. Irena Treichel, PWN, Łódź.
Pollak Roman (1935), Gofrediana, „Pamiętnik Literacki”, z. 4.
Pollak Roman (1951), Mickiewicz i „Orland Szalony” Ariosta, „Pamiętnik Literacki”, z. 2.
Pollak Roman (1973), Goffred Tassa–Kochanowskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Pomian Krzysztof (2023a), Muzeum: historia światowa, t. 1: Od skarbca do muzeum, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Pomian Krzysztof (2023b), Muzeum: historia światowa, t. 2: Zakotwiczanie w Europie: 1789–1850, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Rejman Zofia (2005), Świadomość literacka polskiego Oświecenia. Wybrane problemy, Wydawnictwo Wydziału Polonistyki UW, Warszawa.
Rudnicka Jadwiga (1964), Bibliografia powieści polskiej 1660–1800, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Słowacki Euzebiusz (1826), O poezyi, w: tegoż, Dzieła z pozostałych rękopismów ogłoszone, Józef Zawadzki własnym nakładem, Wilno.
Stankiewicz-Kopeć Monika (2021), Pomiędzy klasycznością a romantycznością: młodzi autorzy Wilna, Krzemieńca i Lwowa wobec przemian w literaturze polskiej lat 1817–1828, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Timofiejew Artur (1998), Piotr Kochanowski jako „poeta wzorowy”. Miejsce staropolskiego poety w poglądach teoretyków późnego klasycyzmu, „Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia Sectio FF”, vol. 16.
Turkowski Tadeusz (1935), Materiały do dziejów literatury i oświaty na Litwie i Rusi: z archiwum drukarni i księgarni Józefa Zawadzkiego w Wilnie, z lat 1805–1865, t. 1: Czasy Uniwersytetu Wileńskiego po rozbiorach (do roku 1841), red. Tadeusz Turkowski, Nakładem Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Wilno.
Walecki Wacław (1979), Jan Kochanowski w literaturze i kulturze polskiej doby oświecenia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Wądołkowska Janina (1972a), Korn Johann Gottlieb [hasło], w: Słownik pracowników książki polskiej, red. Irena Treichel, PWN, Łódź.
Wądołkowska Janina (1972b), Korn Johann Jacob [hasło], w: Słownik pracowników książki polskiej, red. Irena Treichel, PWN, Łódź.
Weintraub Wiktor (1970), Recepcja „Jerozolimy wyzwolonej” w Polsce i na Zachodzie, w: W kręgu „Gofreda” i „Orlanda”. Księga pamiątkowa sesji naukowej Piotra Kochanowskiego w Krakowie dnia 4–6 kwietnia 1967 roku, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Wichary Gertruda (1978), Recepcja wydawnicza literatury baroku w czasach Oświecenia od 1741 do 1800 roku, w: Miscellanea z doby Oświecenia, t. 5, red. Zbigniew Goliński, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Zielaskowska Ewa (2014), „O rymotwórstwie i rymotwórcach”. Ignacy Krasicki między starożytnikami i nowożytnikami, Wydawnictwo Nauka i Innowacje, Poznań.
Ziętarska Jadwiga (1969), Sztuka przekładu w poglądach literackich polskiego oświecenia, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Żbikowski Piotr (1999), Klasycyzm stanisławowski. Zarys problematyki, PWN, Warszawa.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Michał Bajer
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Literackiej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).