Abstrakt
This article brings to light the novel Krystyna (Lipsk, 1841), a work known to very few literary historians despite the fact that it was written by Klementyna née Tańska Hoffmanowa, one of the most famous and influential Polish novelists of the first half of the 19th century. In it, the author defended unmarried women and demonstrated that spinsterhood could be simultaneously socially beneficial and life-satisfying for the woman in question. In this respect, Krystyna, whose ideological message stands out among the novels of its time, constitutes a definitive voice in the debate surrounding spinsterhood in 19th-century Polish literature and as such may be regarded as a pioneering work in the defense of single women (including those who intentionally chose not to marry).
This analysis also touches on important social issues of the first half of the 19th century. It draws attention to issues in women’s everyday life, their privacy (primarily those related to family and social relationships, and the choice of a husband), and the role of women as custodians of family and national traditions. Above all, however, it addresses matters related to the experiences of unmarried women. The model of a free woman proposed by Hoffmanowa in Krystyna reconciled old (pre-partition) tendencies deeply rooted in Polish tradition with modern (Enlightenment) influences, while also taking into account new demands that emerged during a period of political subjugation.
Bibliografia
Bałucki Michał (1877), Album kandydatek do stanu małżeńskiego. Z notatek starego kawalera, S. Lewental, Kraków.
Berkan-Jabłońska Maria (2014), Kreacje kobiece w powieściach XIX-wiecznej literatki, Józefy ze Śmigielskich Dobieszewskiej, „Pamiętnik Literacki”, t. 105/, z. 2.
Bogucka Maria (1998), Białogłowa w dawnej Polsce. Kobieta w społeczeństwie polskim XVI–XVIII wieku na tle porównawczym, Trio, Warszawa.
Bogucka Maria (2005), Gorsza płeć. Kobieta w dziejach Europy od antyku po wiek XXI, Trio, Warszawa.
Borkowska Grażyna (1996), Cudzoziemki. Studia o polskiej prozie kobiecej, Wydawnictwo IBL, Warszawa.
Bujwidowa Kazimiera (1909), Czy kobieta powinna mieć te same prawa co mężczyzna?, Nakładem Towarzystwa Wydawniczego „Encyklopedyi Ludowej”, Kraków.
Chmielowski Piotr (1898), Powieściopisarski talent Hofmanowej, w: Klementyna z Tańskich Hofmanowa, Wybór dzieł Klementyny z Tańskich Hofmanowej, t. 2, wstęp Piotr Chmielowski, Czytelnia Polska, Kraków.
Chmielowski Piotr (1899), Klementyna z Tańskich Hofmanowa. Zarys bibliograficzno-pedagogiczny przez Piotra Chmielowskiego, nakładem Kazimierza Grendyszyńskiego, Petersburg.
Dąbrowska Joanna (2006), Kobieta aktywna zawodowo w XIX wieku na przykładzie Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, w: Ideały wychowania i wzory osobowe narodu polskiego w XIX i XX wieku, t. 1, red. Elwira J. Kryńska, Trans Humana, Białystok.
Dąbrowska Joanna Elżbieta (2008), Klementyna. Rzecz o Klementynie z Tańskich Hoffmanowej, Trans Humana, Białystok.
Dołęga Chodakowski Zorian (1967), O Sławiańszczyznie przed chrześcijaństwem oraz inne pisma i listy, oprac. i wstęp Julian Maślanka, PWN, Warszawa.
Dormus Katarzyna (2009), Antonina Krechowiecka (1791–1831), zapomniana lwowska publicystka początku XIX wieku o wychowaniu dziewcząt, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, t. 46.
Dormus Katarzyna, Włoch Anna, Wojniak Justyna (2017), Edukacja kobiet, kobiety w edukacji. Szkice historyczno-pedagogiczne, Impuls, Kraków.
Felińska Ewa (1856), Pamiętniki z życia, t. 1, nakładem i drukiem Józefa Zawadzkiego, Wilno.
Górecki Olgierd (2011), Utylitaryzm – doktrynalna analiza ewolucji nurtu, „Annales. Etyka w Życiu Gospodarczym”, t. 14, nr 1.
Hoffmanowa Klementyna (1849), Pamiętniki Klementyny z Tańskich Hoffmanowey, w: Pisma Pośmiertne Klementyny z Tańskich Hoffmanowey, t. 1–3, nakładem Księgarni B. Behra, Berlin.
Hofmanowa z Tańskich Klementyna (1898), Krystyna, w: tejże, Wybór dzieł Klementyny z Tańskich Hofmanowej, Wydanie Jubileuszowe, t. 2, wstęp Piotr Chmielowski, Kraków.
Hulewicz Jan (1939), Sprawa wyższego wykształcenia kobiet w Polsce w wieku XIX, PAU, Kraków.
Huzarek Tomasz (2014), Aprioryczne założenia antropologiczne filozofii polityki Johna Stuarta Milla, „Warszawskie Studia Teologiczne”, t. 27, nr 2.
Jerlicz E. [właśc. Eugenia Leśniewska] (1898), Klementyna z Tańskich Hoffmanowa. Zarys literacki, „Biblioteka Warszawska”, t. 4.
Kahl Edyta (2011), Wychowanie dziecka w rodzinie szlacheckiej w XVI i XVII wieku, „Wychowanie w Rodzinie”, nr 1.
Kaniowska-Lewańska Izabela (1964), Twórczość dla dzieci i młodzieży Klementyny z Tańskich Hofmanowej, [b.w.], Opole.
Kapuścińska-Kmiecik Nina (2012), „Ruiny panny Palmiry”, czyli rzecz o starej pannie, „Studia z Historii Społeczno-Gospodarczej”, t. 10.
Krechowiecka Antonina (1817), O edukacji kobiet, „Pamiętnik Lwowski”, t. 4, nr 16.
Krechowiecka Antonina (1818), Uwagi nad krytyką kobiet, „Pamiętnik Lwowski”, t. 2, nr 8.
Kuklo Cezary (1998), Kobieta samotna w społeczeństwie miejskim u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej. Studium demograficzno-społeczne, Wydawnictwo Uniwersytetu w Białymstoku, Białystok.
Kundera Elżbieta (2014), Użyteczność w systemie etyki Johna Stuarta Milla, „Studia Ekonomiczne”, t. 180, cz. 1.
Materniak-Pawłowska Małgorzata (2023), Status prawny kobiet w wielkich kodyfikacjach cywilnych XIX wieku, „Studia Prawa Publicznego”, nr 1 (41).
„Monitor” (1765), nr 45.
Moralność. Przybywa człowiekowi na szczęściu, co mu schodzi na piękności. Ułamek wyjęty z pism polotnych Edynburskich: „Edenbourgh fugitive Piéces” (1817), „Tygodnik Wileński”, t. 3, nr 63.
Niewiarowski Aleksander (1855), Galeria panien na wydaniu, w: Józef Symeon Bogucki, Wizerunki społeczeństwa warszawskiego. Szkice obyczajowe, t. 2, nakładem Aleksandra Niewiarowskiego, Warszawa.
Orzeszkowa Eliza (2005), O kobiecie polskiej [studium dla angielskiej zbiorowej książki Theodore’a Stantona o kobietach w Europie], w: tejże, Publicystyka społeczna, t. 1, wybór i wstęp Grażyna Borkowska, oprac. edyt. Iwona Wiśniewska, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Pater Renata (2015), Działalność Izabeli Czartoryskiej w służbie edukacji muzealnej i wychowania patriotycznego. Powstanie muzeów narodowych, „Polska Myśl Pedagogiczna”, nr 1.
Podgórska Eugenia (1961), Sprawa wychowania kobiet w znaczniejszych czasopismach polskich drugiej połowy XVIII wieku, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, nr 4.
Podwysocki Konstanty (1842), „Krystyna” przez Autorkę „Karoliny”. Lipsk, u Brejtkopfa i Hartela 1841, t. 2, „Tygodnik Petersburski. Gazeta Urzędowa Królestwa Polskiego”, cz. 25, nr 24.
Siwik Anna (2011), Kobieta w historii Polski, w: Kalejdoskop genderowy: w drodze do poznania płci społeczno-kulturowej w Polsce, red. Krystyna Slany, Beata Kowalska, Magdalena Ślusarczyk, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków.
Skimborowicz Hipolit (1845), Anna Krakowianka i Anna z Krakowa, „Athenaeum”, oddz. 5, t. 1.
Słowacki Juliusz (1932), Listy, t. 2: Listy do matki, cz. 2: (1856–1848); Listy do Teofila i Hersylii Januszewskich (1848–1849), przygotował do druku Leon Piwiński, Biblioteka Arcydzieł Literatury, Warszawa.
Słownik pseudonimów pisarzy polskich XV w.–1970 (1995), t. 2: J–Q, oprac. zespół pod red. Edmunda Jankowskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Stankiewicz-Kopeć Monika (2016), Poglądy Klementyny z Tańskich Hoffmanowej 1798–1845 w refleksji uczennic. Zarys zagadnienia, „Studia Pedagogica Ignatiana”, t. 19, nr 3.
Stankiewicz-Kopeć Monika (2018), Miasto i cywilizacja w kontekście sporów modernizacyjnych w piśmiennictwie polskim lat 1800–1831. Studia, Wydawnictwo Naukowe Akademii Ignatianum, Kraków.
Stankiewicz-Kopeć Monika (2021), Wzór osobowy kobiety polskiej okresu niewoli politycznej. Wokół „Pamiątki po dobrej matce” Klementyny z Tańskich Hoffmanowej, „Perspektywy Kultury”, nr 3 (34).
Stankiewicz-Kopeć Monika (2023), Rola matki według Klementyny z Tańskich Hoffmanowej – znaczenie wychowania religijnego: konteksty historyczno-kulturowe, „Perspektywy Kultury”, nr 3 (42).
Szudarek Agnieszka (2021), Piętno starej panny. Ewolucja i społeczne funkcje dziewiętnastowiecznego dyskursu literacko-publicystycznego na temat niezamężnych kobiet, „Teksty Drugie”, nr 4.
[Tańska Klementyna] (1819), Pamiątka po dobrey matce, czyli ostatnie jey rady dla córki przez Młodą Polkę, [wyd. 2], Drukarnia przy Nowolipiu, Warszawa.
Tymicki Krzysztof (2001), Starokawalerstwo i staropanieństwo. Analiza zjawiska, „Studia Socjologiczne”, nr 4 (163).
Winiarz Adam (2002), Szkolnictwo Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego (1807–1831), Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Witkowska Alina (1998), Rówieśnicy Mickiewicza. Życiorys jednego pokolenia, Rytm, Warszawa.
Ziemięcka Eleonora (1842), Rozbiór talentu i pism autorki „Rozrywek”, „Pielgrzym”, t. 3.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Monika Stankiewicz-Kopeć

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Literackiej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
