Abstrakt
This article highlights the important role played by Polish painters of the second half of the nineteenth and the early twentieth century (especially Artur Grottger and Jacek Malczewski) in depicting Polish exiles in Siberia in accordance with the romantic myth of Siberia created by Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki and Zygmunt Krasiński in their works of poetry. According to these poets, Siberia was a menacing land of snow and ice, of endless suffering, a terrifying place compared to hell. Such an image, portraying the martyrdom of the Poles, corresponded to the expectations of an intimidated nation living in slavery, but it was not a truthful one. The exiles themselves conveyed in numerous memoirs a much milder image of Siberia, where they lived better or worse. Despite such information, the painters of the Positivist and Young Poland periods depicted the exiles in Siberia exclusively in a martyrological convention – they deliberately chose the most difficult experiences of the exiles: the murderous march to Siberia, the labour of the exiles in the mines, the terrible conditions during the overnight stays at the stopover sites. They reproduced and perpetuated in the minds of Poles the mythologized vision of Siberia known from the works of Polish Romantic poets, and not from the memories of exiles.
Bibliografia
Agraart (2005), https://sztuka.agraart.pl/licytacja/18/953 [dostęp: 24.09.2025].
Bartoszewicz Kazimierz (1894), Malarze krakowscy. I. Jacek Malczewski, „Świat”, nr 5.
Chilińska Milena (2016), „Anhelli” Juliusza Słowackiego w świetle odczytań modernistycznych. Mistyczna perspektywa recepcji poematu, „Zeszyty Naukowe Towarzystwa Doktorantów UJ. Nauki Humanistyczne”, nr 13.
Chilińska Milena (2018), Recepcja poematu „Anhelli” Juliusza Słowackiego w malarstwie Witolda Pruszkowskiego, „PL.IT / rassegna italiana di argomenti polacchi”, nr 9.
Chilińska Milena (2020), Anielica Eloe – bohaterka poematu „Anhelli” Juliusza Słowackiego w malarstwie modernistów, w: Oddźwięki – odbicia – odcienie: wiek XIX wobec sztuk, red. Alina Borkowska-Rychlewska, Radosław Okulicz-Kozaryn, pomysł tomu i współpraca Arkadiusz Krawczyk, Karolina Karpińska, Wydawnictwo PTPN, Poznań.
Chilińska Milena (2021), Topografia wyobraźni anhellicznej. Modernistyczna recepcja „Anhellego” Juliusza Słowackiego, Instytut Badań Interdyscyplinarnych „Artes Liberales”, Warszawa.
Chrostek Mariusz (2005), Romantyczny wizerunek zesłańca i jego miejsce w literaturze dziewiętnastowiecznej, w: Literatura i jej konteksty. Prace ofiarowane Profesorowi Czesławowi Kłakowi, red. Joanna Rusin, Kazimierz Maciąg, Wydawnictwo Uniwersytetu Rzeszowskiego, Rzeszów.
Chrostek Mariusz (2007), Droga przez mękę czy atrakcyjna podróż? Obrazy wędrówki na Sybir w literaturze i we wspomnieniach dziewiętnastowiecznych zesłańców, „Wrocławskie Studia Wschodnie”, t. 11.
Chrostek Mariusz (2008a), Etos dziewiętnastowiecznych zesłańców, Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, Wrocław.
Chrostek Mariusz (2008b), Przekraczanie Uralu – bramy Syberii. Zdrowy rozsądek wobec mitologizacji i stereotypów w relacjach zesłańców, w: Polacy w nauce i kulturze Tomska oraz Syberii Zachodniej, [red. Antoni Kuczyński, Mirosław Marczyk], Wydawnictwo Katedry Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Chrostek Mariusz (2009), „Jeśli zapomnę o nich…” Powikłane losy polskich więźniów politycznych pod zaborem rosyjskim, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Chrostek Mariusz (2014), Mitologizacja Syberii i zesłańców w twórczości polskich pozytywistów i modernistów, w: Syberia infernalna – mity i oblicza rzeczywistości, red. Małgorzata Cwenk, współpr. Jan Trynkowski, Wydawnictwo KUL, Lublin.
Ciecierski Faustyn (1865), Pamiętnik […] przeora dominikanów wileńskich, zawierający jego i towarzyszów jego przygody doznane na Sybirze w latach 1797-1801, A. Vogel, Lwów.
Czaplicki Władysław (1871), Obraz Syberyi, Drukarnia Wincentego Kirchmayera, Kraków.
Dobrowolski Tadeusz (1970), Artur Grottger, PWN, Kraków.
Felińska Ewa (1852), Wspomnienia z podróży do Syberii, pobytu w Berezowie i w Saratowie, t. 1-3, Józef Zawadzki, Wilno.
Giller Agaton (1867), Opisanie zabajkalskiej krainy w Syberii, t. 1-3, F.A. Brockhaus, Lipsk.
Jakimowicz Andrzej (1970), Jacek Malczewski i jego epoka, PWN, Warszawa.
Juszczyński Stefan (1931), Z pobytu w Tunce, „Niepodległość”, t. 4.
Kaczyńska Elżbieta (1991), Syberia – największe więzienie świata (1815-1914), Gryf, Warszawa.
Kiślak Elżbieta (1991), Melancholia sybirska. Motywy anhelliczne w obrazach Jacka Malczewskiego, „Przegląd Wschodni”, t. 1, z. 2.
Kudelska Dorota (2006), „Anhelli” i Jacek Malczewski – przyczynek do historii recepcji poematu i obrazów, w: Wobec romantyzmu. Studia i szkice ofiarowane Profesor Danucie Zamącińskiej-Paluchowej, red. Małgorzata Łukaszuk, Marian Maciejewski, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II, Lublin.
Lasocki Wacław (1933), Wspomnienia z mojego życia, oprac. Michał Janik, Feliks Kopera, t. 1–2, Gmina Stoł. Król. Miasta Krakowa, Kraków.
Lenartowicz Teofil (1968), Cienie syberyjskie. Z opowiadania powracającej z wygnania, w: tegoż, Poezje. Wybór, wybrał i oprac. Jan Nowakowski, PIW, Warszawa.
Librowicz Zygmunt (1884), Polacy w Syberii, G. Gebethner, Kraków.
Lubelski Józef (1911), Z katorgi na osiedlenie, w: Korespondencje z katorgi i zesłania, „Więzień Polityczny”, nr 3-4.
Makowska Urszula (2012), Malowany „Anhelli”, w: Piękno Słowackiego, t. 1: Principia, red. Jarosław Ławski, Krzysztof Korotkich, Grzegorz Kowalski, Uniwersytet w Białymstoku, Białystok.
Puciata-Pawłowska Jadwiga (1968), Jacek Malczewski, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Sieroszewski Wacław (1959), Ciupasem na Syberię, w: tegoż, Dzieła, red. Andrzej Lam, Jerzy Skórnicki, t. 16: Pamiętniki. Wspomnienia, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Siwiński Jan (1905), Katorżnik, czyli pamiętnik sybiraka zesłanego w 1863 r. na 8 lat, Spółka Wydawnicza Polska, Kraków.
Skoczek Tadeusz (2013), Obraz Powstania Styczniowego w sztuce (na przykładzie zbiorów Muzeum Niepodległości), „Niepodległość i Pamięć”, R. 20, nr 1-2 (41-42).
Skok Henryk (1974), Polacy nad Bajkałem 1863–1883, PWN, Warszawa.
Śliwowska Wiktoria (1991), Polscy zesłańcy polityczni na Syberii w pierwszej połowie XIX wieku. Mity i rzeczywistość, „Przegląd Wschodni”, t. 1, z. 2.
Śliwowska Wiktoria, Trynkowski Jan (2005), „Ogóły” – organizacje samopomocowe polskich zesłańców we Wschodniej Syberii w latach 40. i 50. XIX wieku, w: Życie jest wszędzie… Ruchy społeczne w Polsce i Rosji do II wojny światowej. Zbiór materiałów z konferencji 16-17 września 2003 r., red. Anna Brus, Neriton, Warszawa.
Trojanowiczowa Zofia, oprac. (1992), Sybir romantyków, w opracowaniu materiałów wspomnieniowych uczestniczył Jerzy Fiećko, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Wolska Maryla, Pawlikowski Michał, podali do dr. (1928), Arthur i Wanda. Dzieje miłości Arthura Grottgera i Wandy Monné. Listy – pamiętniki, t. 1-2, Biblioteki Medyckiej, Medyka.
Il. 1 – https://tinyurl.com/mpdc8xau [dostęp: 28.09.2025].
Il. 2 – https://tinyurl.com/7yn86ajs [dostęp: 28.09.2025].
Il. 3 – https://tinyurl.com/5bd2ef5r [dostęp: 7.07.2026].
Il. 4 – https://tinyurl.com/42xxjt9v [dostęp: 7.07.2026].
Il. 5 – https://tinyurl.com/k97amv8d [dostęp: 28.09.2025].
Il. 6 – https://tinyurl.com/5ed6wy5m [dostęp: 28.09.2025].
Il. 7 – https://tinyurl.com/56fctx7m [dostęp: 28.09.2025].
Il. 8 – https://tinyurl.com/5n9566sz [dostęp: 28.09.2025].
Il. 9 – https://tinyurl.com/24y39b6c [dostęp: 28.09.2025].
Il. 10 – https://tinyurl.com/wja23n9z [dostęp: 28.09.2025].
Il. 11 – https://tinyurl.com/37xt7ch5 [dostęp: 28.09.2025].
Il. 12 – https://tinyurl.com/59xs7a2w [dostęp: 28.09.2025].
Il. 13 – https://tinyurl.com/44wf82tb [dostęp: 28.09.2025].
Il. 14 – https://tinyurl.com/2wnt98az [dostęp: 28.09.2025].
Il. 15 – https://tinyurl.com/255wfsd7 [dostęp: 28.09.2025].
Il. 16 – https://tinyurl.com/68wj3ayy [dostęp: 28.09.2025].
Il. 17 – https://tinyurl.com/2y872wyu [dostęp: 28.09.2025].
Il. 18 – https://tinyurl.com/ywryta4t [dostęp: 28.09.2025].
Il. 19 – https://tinyurl.com/4mztua6k [dostęp: 7.07.2026].
Il. 20 – https://tinyurl.com/vcjuwunx [dostęp: 28.09.2025].
Il. 21 – https://tinyurl.com/mprrh7zm [dostęp: 28.09.2025].
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Mariusz Chrostek

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Literackiej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
