Abstrakt
The aim of this article is to demonstrate how Aleksander Sochaczewski’s literary miniatures, written in prose and making up the Siberian cycle, can be read through the lens of icon writing in religious painting. I argue that, using the example of an exile’s artistic biography, it is possible to demonstrate what it means for an atheist painter to write about Siberia (both in his paintings and in literary miniatures) in the same way as icons are written. Therefore, in my method of diagnosis and analysis, I utilize this theological expression immersed in the metaphysics of intimate and religious experience and personal contact with the material of the emerging portrait work. I evaluate Sochaczewski’s literary microforms from the perspective of a literary scholar, not an art historian. This perspective, therefore, is characterized by defining the rules of language, types of narrative, the way of diagnosing Siberia in words as a creative tool, and, finally, Sochaczewski’s stylistic diction and his perception and observation of Siberian scenes. One could say metaphorically and figuratively that Aleksander Sochaczewski, when writing, paints in language in such a way as to complement his most important way of seeing the world and creating it with a brush.
Bibliografia
A – Skoczek Tadeusz, red. (2023), Aleksander Sochaczewski o Syberii pędzlem i piórem (artystyczny obraz Powstania Styczniowego oraz katorgi). Album, Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, Warszawa.
Belting Hans (2015), Faces. Historia twarzy, przeł. Tadeusz Zatorski, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Boczek Halina (1995), Aleksander Sochaczewski (1843–1923). Życie i twórczość, „Niepodległość i Pamięć”, nr 1(2).
Boczek Halina, Meller Beata, oprac. (1993), Aleksander Sochaczewski 1843–1923. Malarz syberyjskiej katorgi (życie, twórczość i dzieje kolekcji), Muzeum Niepodległości, Warszawa.
Bułgakow Sergiusz (2002), Ikona i kult ikony. Zarys dogmatyczny, przeł. i oprac. Henryk Paprocki, Homini, Bydgoszcz.
Bułgakow Siergiej (1992), Prawosławie. Zarys nauki Kościoła prawosławnego, przeł. Henryk Paprocki, Orthdruk, Białystok.
Burdziej Bogdan (1998), Wstęp, w: Adam Szymański, Szkice, wstęp i oprac. Bogdan Burdziej, Universitas, Kraków.
Florenski Paweł (1981), Ikonostas i inne szkice, wybrał, przeł. i przypisami opatrzył Zbigniew Podgórzec, wstęp Jerzy Nowosielski, Pax, Warszawa.
Frejlich Andrzej (1997), Ikona [hasło], w: Encyklopedia katolicka, t. 7, red. Stanisław Wielgus i in., TN KUL Lublin.
Górny Grzegorz, Rosikoń Janusz (2012), Świadkowie tajemnicy. Śledztwo w sprawie relikwii Chrystusowych, Rosikon Press, Warszawa.
Kordowicz Wiktor, Król Stefan, Rassalski Stefan, oprac. (1964), Aleksander Sochaczewski 1839–1923. Pamiętnik malarski Aleksandra Sochaczewskiego o polskich i rosyjskich zesłańcach na Syberię, Muzeum Historii Polskiego Ruchu Rewolucyjnego, Warszawa.
Król Małgorzata (2025), „Nie odbywa się podróży dla przyjemności na Syberię”. Szkice, Wydawnictwo Naukowe KUL, Lublin.
Lange Günter (1969), Bild und Wort. Die katechetischen Funktionen des Bildes in der griechischen Theologie des sechsten bis neunten Jahrhunderts, Echter-Verlag, Würzburg.
Łukaszuk Tadeusz Dionizy (1993), Obraz święty – ikona w życiu, w wierze i w teologii Kościoła. Zarys teologii świętego obrazu, Paulinianum, Częstochowa.
Malowaniec Tomasz (2003), Stanisław Wokulski – zesłaniec syberyjski wśród Czerskich, Czekanowskich i Dybowskich, w: Bolesław Prus. Pisarz – publicysta – myśliciel, red. Maria Woźniakiewicz-Dziadosz, Stanisław Fita, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Michalec Beata, Skoczek Tadeusz (2023), Aleksander Sochaczewski i jego czasy, Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, Warszawa.
Osiński Dawid Maria (2019a), W stronę diaspory syberyjskiej, czyli „sceny z życia koczującego” w latach 60. XIX wieku, w: Literatura i kultura lat 60. XIX wieku między polityką a prywatnością. Dyslokacje, red. Urszula Kowalczuk, Damian Włodzimierz Makuch, Dawid Maria Osiński, Wydział Polonistyki UW, Warszawa.
Osiński Dawid Maria (2019b), Ze Szkoły Głównej w świat – Dybowski, Rejchman, Wokulski, w: Szkoła Główna. Kręgi wpływów 2, red. Urszula Kowalczuk, Łukasz Książyk, Wydawnictwa UW, Warszawa.
Osiński Dawid Maria (2024a), Polskie Sybiry. Przypadek Gabrieli Zapolskiej, w: Syberia i Polska. Miejsca wspólne w literaturze i historii, red. nauk. Magdalena Dąbrowska, Piotr Głuszkowski, Maciej Wyrwa i in., Muzeum Pamięci Sybiru, Białystok.
Osiński Dawid Maria (2024b), Z(a)nikające ślady. Sybiry Żeromskiego, w: Żeromski. Powroty, red. nauk. Maria Jolanta Olszewska, NCK, Warszawa.
Piekarska Małgorzata Karolina (2023a), Artysta w służbie uciemiężonego narodu, w: Aleksander Sochaczewski o Syberii pędzlem i piórem (artystyczny obraz Powstania Styczniowego oraz katorgi). Album, Wydawnictwo Muzeum Niepodległości, Warszawa.
Piekarska Małgorzata Karolina (2023b), Skradzione – nieodnalezione, czyli „Opowiadanie wesołej historyjki” Aleksandra Sochaczewskiego, „Cenne – Bezcenne – Utracone”, nr 1(102)-2(103).
Piekarska Małgorzata Karolina (2025), Aleksander Sochaczewski – Syberia pędzlem i piórem, rozmowa z Małgorzatą Karoliną Piekarską z Muzeum Niepodległości w Warszawie, https://tinyurl.com/292ukf54 [dostęp: 20.05.2025].
Pokorska Barbara (2010), Aleksander Sochaczewski i jego malarski reportaż z zesłania, „Zesłaniec”, nr 43.
Sadowska Ida (2007), Wśród obcych i wśród swoich. Wacława Sieroszewskiego portret wielokrotny, red. Grażyna Legutko, Instytut Filologii Polskiej Akademii Świętokrzyskiej im. J. Kochanowskiego, Kielce.
Smykowska Elżbieta (2008), Ikona. Mały słownik, Verbinum, Warszawa.
Sochaczewski Aleksander (2022a), Na Syberii (nowele politycznego zesłańca), cz. 1, „Kwartalnik Kresowy”, nr 3(15).
Sochaczewski Aleksander (2022b), Na Syberii (nowele politycznego zesłańca), cz. 2, „Kwartalnik Kresowy”, nr 4(15).
Sochaczewsky Alexander (1906), In Sibirien! Novellen von e. polit. Verbannten, oprac. Richard von Schott, Demcker, Berlin.
Śliwowska Wiktoria (1996), Polskie zesłanki na Syberię w dobie międzypowstaniowej, „Miscellanea Historico-Archivistica”, t. 6.
Śliwowska Wiktoria (2001), Polska – Syberia. Dwa światy w oczach polskich zesłanek, w: Polska Syberia. Spotkanie dwóch Światów.
Materiały z konferencji naukowej. Łódź 1–2 marca 2001 roku, kom. red. Maria Magdalena Blomberg, Inicjał, Łódź.
Trojanowiczowa Zofia, oprac. (1993), Sybir romantyków, wyd. 2, „W Drodze”, Poznań.
Uspienski Leonid (1993), Teologia ikony, przeł. Maria Żurowska, Neriton, Warszawa.
Więźniowie X Pawilonu Cytadeli Warszawskiej (2025), https://muzn.pl/pl/program/galeria-malarstwa-aleksandra-sochaczewskiego/ [dostęp: 06.06.2025].
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Dawid Maria Osiński

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Literackiej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
