Abstract
The article presents the lives of Wacław and Jadwiga Łuszczewscy who spent almost two years in exile deep into Russia. Forced to abandon life filled with the ferment of literary salon meetings, placed at the edges of European cultural influence, and, one should say, edges of the Mediterranean civilisation, they created – often from nothing – their own elite exile daily reality. The article presents the mental durability of the idea of the salon; an idea which was understood, while located at Asia’s edges, as an internal imperative to support one’s sense of cultural belonging and also, more importantly, participation in cultural life. This imperative, exhibited by people taken out of, or rather torn out of, their familiar cultural circle and immersed in foreignness. Based on the available testimonies, the article presents the activities of Łuszczewscy who organised their life in such a way so as to create an environment of an intellectual mini-centre despite being in exile, so far from the elegance of aristocratic salons.
References
DDMN – Listy Jadwigi i Wacława Łuszczewskich do Magdaleny Łuszczewskiej i ciotki Konstancji Wodzińskiej (1863–1865), Dział Dokumentacji Muzeum Narodowego w Warszawie, sygn. 796.
SJAM VIII – Górski Konrad, Hrabec Stefan, red. nacz. (1974), Słownik języka Adama Mickiewicza, t. 8, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Bąbel Agnieszka (2015), Kłopoty z Deotymą, „Napis”.
Bystroń Jan (1938), Literaci i grafomani z czasów Królestwa Kongresowego 1815–1831, Książnica Atlas, Lwów.
Deotyma [właśc. Jadwiga Łuszczewska] (1968), Pamiętnik 1834–1897, wstęp i przyp. Juliusz W. Gomulicki, Czytelnik, Warszawa.
Gomulicki Juliusz W. (1968), O salonie literackim dwóch pań Łuszczewskich, w: Deotyma [Jadwiga Łuszczewska], Pamiętnik 1834–1897, wstęp i przyp. Juliusz W. Gomulicki, Czytelnik, Warszawa.
Guzek Andrzej Krzysztof (1996), Salon [hasło], w: Słownik literatury polskiego oświecenia, red. Teresa Kostkiewiczowa, wyd. 2 poszerz. i popr., Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Ihnatowicz Ireneusz (1983), Bywalcy salonów warszawskich w połowie XIX w., w: Francja–Polska XVIII–XIX w. Studia z dziejów kultury i polityki poświęcone Profesorowi Andrzejowi Zahorskiemu w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, [kom. red. Antoni Mączak et al.], PWN, Warszawa.
Józef Wacław Łuszczewski [hasło] (20215), https://tinyurl.com/5a4db9ew [dostęp: 20.08.2025].
Kieniewicz Stefan (1983), Powstanie styczniowe, PWN, Warszawa.
Kowalska Aniela (1961), Warszawa literacka w okresie przełomu kulturalnego 1815–1822, PIW, Warszawa.
Kraushar Alexander (1916), Salony i zebrania literackie warszawskie na schyłku XVIII-go i w ubiegłym stuleciu, Towarzystwa Miłośników Historii, Warszawa.
Król Małgorzata (2024), Opisania, plany, rysunki, zdobienia w zesłańczej korespondencji – nie tylko filomackiej, „Roczniki Humanistyczne”, t. 72, z. 1 [specjalny],
Krzywobłocka Bożena (1970), Wieszczka Deotyma, w: tejże, Delfina i inne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa.
Krzyżanowski Julian (1962), Dobre chęci Deotymy, w: tegoż, W kręgu wielkich realistów, Wydawnictwo Literackie, Kraków.
Kulczycka-Saloni Janina (1970), Życie literackie Warszawy w latach 1864–1892, PIW, Warszawa.
Leskiewiczowa Janina (1987), Korespondencja z Warszawy 25 marca 1861 r., w: Losy Polaków w XIX i XX w. Studia ofiarowane Profesorowi Stefanowi Kieniewiczowi w osiemdziesiątą rocznicę Jego urodzin, red. Barbara Grochulska, Jerzy Skowronek, Maria Skowronek, PWN, Warszawa.
Makowiecki Andrzej Z. (2013), Warszawskie kawiarnie literackie, Iskry, Warszawa.
Michałowska Helena (1973), Wacław Łuszczewski [hasło], w: Polski słownik biograficzny, t. 18: Lubomirski Aleksander – Machowski Walenty, [red. nacz. Emanuel Rostworowski, współprac. Elżbieta Aleksandrowska i in.], Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław.
Michałowska Helena (1974), Salony artystyczno-literackie w Warszawie 1832–1860, PWN, Wrocław.
Osiński Dawid Maria (2017), Nie tylko salon… – czyli o wspólnotowych formach życia literackiego na przestrzeni wieków, „Przegląd Humanistyczny”, nr 4(459).
Poklewska Krystyna, Kowalczykowa Alina (1994), Salon [hasło], w: Słownik literatury polskiej XIX wieku, red. Józef Bachórz, Alina Kowalczykowa, wyd. 2, Zakład Narodowy imienia Ossolińskich, Wrocław.
Ramotowska Franciszka (2018), Warszawa przedstyczniowa 1861–1862. Przebudzenie: „rewolucja moralna”, oprac. Dorota Lewandowska, Małgorzata Osiecka, Naczelna Dyrekcja Archiwów Państwowych, Warszawa.
Skrodzki Eugeniusz (Wielisław) (1962), Wieczory piątkowe i inne gawędy, oprac. Mieczysław Opałek, PIW, Warszawa.
Wilkońska Paulina (1959), Moje wspomnienia o życiu towarzyskim w Warszawie, oprac. Zofia Lewinówna, PIW, Warszawa.
Żychliński Teodor (1883), Złota księga szlachty polskiej, t. 5, Jarosław Leitgeber, Poznań.
License
Copyright (c) 2026 Małgorzata Król
This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International License.
Authors
Authors of texts accepted for publication in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” are required to complete, sign and return to the editor's office the Agreement for granting a royalty-free license to works with a commitment to grant a CC sub-license.
Under the agreement, the authors of texts published in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” grant the Adam Mickiewicz University in Poznań a non-exclusive, royalty-free license and authorize the use of Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0)Creative Commons sub-license.
The authors retain the right to continue the free disposal of the work.
Users
Interested Internet users are entitled to use works published in „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” since 2016, for non-commercial purposes only, under the following conditions:
- attribution - obligation to provide, together with the distributed work, information about the authorship, title, source (link to the original work, DOI) and the license itself.
- no derivatives - the work must be preserved in its original form, without the author's consent it is not possible to distribute the modified work, such as translations, publications, etc.
Copyrights are reserved for all texts published before 2016.
Miscellaneous
Adam Mickiewicz University in Poznań retains the right to magazines as a whole (layout, graphic form, title, cover design, logo etc.).