Abstract
W krajobrazie zapisana jest pamięć. Może ona być podtrzymywana, zapomniana, przywrócona lub wymazana przez społeczność lokalną. Ze względu na niejednorodność społeczności lokalnych, w krajobrazie zapisane są różne pamięci, a polityka pamięci zależy od ideologii i trendów społecznych. Szczególnie trudna jest sytuacja mniejszości, które często są zdominowane przez większość także w krajobrazie. Autorka skupia się na analizie nośników pamięci o żydowskiej mniejszości na przykładzie studium przypadku Poznania. W rezultacie wskazuje 40 takich elementów, w tym 37 w krajobrazie miasta. W ich uaktywnianiu bierze udział wielu interesariuszy, a proces ten przyśpieszył w ciągu ostatnich 25 lat, jednakże jest to dopiero początek pracy nad przywracaniem pamięci o mniejszości żydowskiej w mieście.
References
Benjamin E. 2021. Places and spaces of contested identity in the memorials and monuments of Paris. Modern & Contemporary France, 29(1): 1-18. DOI: https://doi.org/10.1080/09639489.2020.1784859
Dohnalowa T. 1999. Kupcy żydowscy w Poznaniu w okresie zaboru pruskiego (Jewish merchants in Poznań during the Prussian partition). [In:] J. Topolski, K. Modelski (eds), Żydzi w Wielkopolsce, pp. 168-188.
Duda-Seifert M. 2020. Vehicles of memory of Jewish minority in the process of heritagisation: case study of Tricity, Poland. Prace Komisji Krajobrazu Kulturowego, 43(1): 51-72.
Dworecki Z. 1999. Ludność żydowska w Poznaniu w latach 1918-1939 (Jewish population in Poznań 1918-1939). [In:] J. Topolski, K. Modelski (eds), Żydzi w Wielkopolsce, pp. 189-211.
Fabiszak M., Brzezińska A.W. 2016. Żydzi i Niemcy w Poznaniu – (nie)pamięć w krajobrazie miejskim. Analiza korpusu prasowego i wywiadów grupowych (Jews and Germans in Poznan – (non)memory in the urban landscape. Analysis of the press and group interviews). Studia Socjologiczne, 2: 217-241 (https://journals.pan.pl/Content/91337/mainfile.pdf).
Frąszczak M.M. 2024. Przywracanie pamięci o społeczności żydowskiej we współczesnej Wielkopolsce. Ludzie, działania i ich skutki, prognozy (Restoring the memory of the Jewish community in contemporary Greater Poland. People, actions and their consequences, projections). Instytut Kulturoznawstwa UAM (https://bip.amu.edu.pl/__data/assets/pdf_file/0024/595113/Fraszczak-Magdalena_rozprawa-doktorska.pdf).
Golka M. 2009. Pamięć społeczna i jej implanty (Social memory and its implants). Wydawnictwo Naukowe Scholar, Warszawa.
Gonia M. 2024. The New Synagogue in Poznań. A Forgotten Legacy of the Jewish Community of Poznań? Geography and Tourism, 12/1: 7-19. (https://czasopisma.ukw.edu.pl/index.php/gat/article/view/3028/3087).
Guldon Z., Wijaczka J. 1999. Ludność żydowska w Wielkopolsce w drugiej połowie XVII wieku (Jewish population in Greater Poland in the second half of the 17th century). [In:] J. Topolski, K. Modelski (eds), Żydzi w Wielkopolsce, pp. 18-44.
GUS. 2021. Przynależność narodowo-etniczna – dane NSP 2021 dla kraju i jednostek podziału terytorialnego (National and ethnic affiliation – 2021 National Census data for the country and territorial divisions) (https://stat.gov.pl/spisy-powszechne/nsp-2021/nsp-2021-wyniki-ostateczne/tablice-z-ostatecznymi-danymi-w-zakresie-przynaleznosci-narodowo-etnicznej-jezyka-uzywanego-w-domu-oraz-przynaleznosci-do-wyznania-religijnego,10,1.html; access: 20.09.2025).
Kapralski S. 2015. Amnesia, nostalgia, and reconstruction: Shifting modes of memory in Poland’s Jewish spaces. [In:] E. Lehrer, M. Meng (eds), Jewish space in contemporary Poland. Indiana University Press, Bloomington and Indianapolis, pp. 149-169.
Karolczak W. 2006a. Miłosierdzie gminy czyli żydowskie zakłady dobroczynne w Poznaniu w latach 1815-1914 (Mercy of the community or Jewish charitable institutions in Poznań between 1815 and 1914). Kronika Miasta Poznania, 3: 149-177.
Karolczak W. 2006b. Żydzi stowarzyszeni. Życie organizacyjne gminy żydowskiej w Poznaniu na przełomie XIX i XX wieku (Associated Jews. The organisational life of the Jewish community in Poznań at the turn of the 20th century). Kronika Miasta Poznania, 3: 223-242.
Karolczak W. 2009. Słynne żydowskie domy towarowe i fabryki (Famous Jewish department stores and factories). Kronika Miasta Poznania, 1: 42-68.
Kemlein S. 2001. Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 1815-1848. Przeobrażenia w łonie żydostwa polskiego pod panowaniem pruskim (Jews in the Grand Duchy of Posen 1815-1848. Transformations within Polish Jewry under Prussian rule). Wydawnictwo Poznańskie, Poznań.
Kobus A. 2009. Powrót Gaona z Poznania (Return of Gaon from Poznań). Kronika Miasta Poznania, 1: 274-280.
Kronthal A. 2009. Poznań oczami Prusaka wzorowego. Przyczynki do historii zabytków oraz życia artystycznego i umysłowego Poznania (Poznań through the eyes of an exemplary Prussian. Notes on the history of monuments and the artistic and intellectual life of Poznan). Wydawnictwo Miejskie, Poznań.
Kula M. 2002. Nośniki pamięci historycznej (Carriers of the historical memory). Wydawnictwo DIG, Warszawa.
Kwiatkowski K. 2010. Nowa Synagoga w Poznaniu. Wirtualna rekonstrukcja – stan z roku 1907 (The New Synagogue in Poznan. Virtual reconstruction – state from 1907). Zeszyty Artystyczne, 20: 201-240 (https://chaim-zycie.pl/images/PDF/Zeszyty-Artystyczne-20_str_200-239_tab.pdf).
Leszczyńska E. 1996. Przyczynek do dziejów funkcjonowania poznańskiej dzielnicy żydowskiej w sąsiedztwie murów obronnych (A contribution to the history of the functioning of the Poznań Jewish quarter in the vicinity of the city walls). Kronika Miasta Poznania, 1: 138-151.
Lowenthal D. 2015. The past is a foreign country – revisited. Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9781139024884
Moszyński M. 2017. Szlak Dziedzictwa Żydowskiego. Trakt Królewsko-Cesarski (Jewish Heritage Trail. Royal-Imperial Route). Centrum Turystyki Kulturowej Trakt (brochure) (https://www.academia.edu/45434457/SZLAK_DZIEDZICTWA_%C5%BBYDOWSKIEGO_W_POZNANIU).
Niziołek A., Kosakowska K. 2014. Fira. Poznańscy Żydzi. Opowieść o życiu (Fira. Poznań Jews. The story about life). Wydawnictwo Exemplum, Poznań.
Nora P. 1989. Between Memory and History. Les lieux de mémoire. Representation, 26: 7-24. DOI: https://doi.org/10.2307/2928520
Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Poznaniu i okolicach – mapa. 2023 (Labour camps for Jews in Poznan and neighbourhhod – a Map). Muzeum Martyrologii Żabikowo, Luboń (brochure).
Pakuła Z. 1998. Siwe kamienie. Wielkopolscy Żydzi (Grey Stones. The Jews of the Greater Poland). Wydawnictwo „W drodze”, Poznań.
Pakuła Z. 2018. Chawerim. Poznańscy Żydzi (Chawerim. Poznań Jews). Stowarzyszenie Miasteczko Poznań, Poznań.
Piechotka M., Piechotka K. 2004. Oppidum Judaeorum: Żydzi w przestrzeni miejskiej dawnej Rzeczypospolitej (Oppidum Judaeorum. Jews in the urban space of the former Polish-Lithuanian Commonwealth). Wydawnictwo Krupski i Spółka, Warszawa.
Polynczuk-Alenius K. 2022. Palimpsestic Memoryscape: Heterotopias, “Multiculturalism” and Racism in Białystok. History & Memory, 34(2): 33-75 (https://muse.jhu.edu/pub/3/article/864834/pdf). DOI: https://doi.org/10.2979/histmemo.34.2.03
Posłuszny Ł. 2014. Przestrzeń, miejsce i nie-miejsce wobec pamięci i nie-pamięci (Space, place and non-place in the face of memory and non-memory). [In:] Z. Budrewicz, R. Sendyka, R. Nycz (eds), Pamięć i afekty. Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa, pp. 309-321 (https://repozytorium.amu.edu.pl/server/api/core/bitstreams/4c1c57c5-0095-4f02-9f0c-1926615e6572/content). DOI: https://doi.org/10.4000/books.iblpan.6363
Roszak J. 2015. Słyszysz? Synagoga. Wychodząc spod poznańskiej synagogi przy Wronieckiej (Do you hear? Synagogue. Coming out from underneath Poznan’s synagogue on Wroniecka Street). Ośrodek „Brama Grodzka – Teatr NN”, Lublin (https://www.chaim-zycie.pl/images/PDF/Roszak_Joanna_Slyszysz_Synagoga.pdf).
Rybicka E. 2011. Pamięć i miasto. Palimpsest vs. pole walki (Memory and city, Palimpsest vs. Battlefield). Teksty Drugie, 5: 201-211 (https://ruj.uj.edu.pl/server/api/core/bitstreams/86855952-7dc5-4749-ab47-2fb05b63857f/content).
Stęszewska-Leszczyńska E. 1992. Poznańskie synagogi (Poznań synagogues). Kronika Miasta Poznania, 1-2: 102-118.
Szpociński A. 2014. Nośniki pamięci, miejsca pamięci (Memory media, places of remembrance). Sensus Historiae, 17/4: 17-26 (https://sensushistoriae.epigram.eu/index.php/czasopismo/article/view/230).
Sztyma-Knasiecka T. 2006. Między tradycją a nowoczesnością: Żydzi poznańscy w XIX i XX wieku (katalog wystawy) [Between Tradition and Modernity: The Jews of Poznań in the 19th and 20th centuries (exhibition catalogue)]. Muzeum Narodowe w Poznaniu, Poznań.
Terela I. 2020. Relikty żydowskie w krajobrazach pamięci centralnej Polski (Jewish Relics in the Landscapes of Memory of Central Poland). [In:] M. Dziewierski, B. Pactwa, Kultury i krajobrazy pamięci. Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, pp. 87-98.
Trzeciakowski L. 1992. Społeczne i polityczne przemiany wśród Żydów Poznania w początkach XIX wieku (Social and political changes among the Jews of Poznań in the early 19th century). Kronika Miasta Poznania, 1-2: 76-80.
Tuan Yi-fu. 2008. Space and place. The perspective of experience. University of Minnesota, London.
Witkowski R. 2012. The Jews of Poznań. A brief guide to Jewish history and cultural sights. Wydawnictwo Miejskie Posnania, Poznań.
Wróbel P.J. 2014. “Auswanderung”: The Exodus of Jews from Greater Poland (Wielkopolska), 1918-1921. Studia Judaica, 34: 57-83.
Ziółkowska A. 2005. Obozy pracy przymusowej dla Żydów w Wielkopolsce w latach okupacji hitlerowskiej (Forced labour camps for Jews in Greater Poland during the years of Nazi occupation). Wydawnictwo Poznańskie, Poznań.
Ziółkowska A. 2023. Żydzi. Historia i pamięć (text of a paper delivered during the conference entitled: Jews in Wielkopolska in the 20th century. History and memory. Poznań, February 2022, organised by the IPN Branch in Poznań) (https://zabikowo.eu/aktualnosc/zydzi-historia-i-pamiec/; access: 5.06.2025).
https://chaim-zycie.pl/ (access: 10.05.2025).
https://cyryl.poznan.pl/kolekcja/najstarsze-plany-poznania-do-1938-roku-archiwum-panstwowe-w-poznaniu (access: 1.05-20.07.2025).
https://e-lapidarium.pl/ (access: 15.05.2024).
http://igrek.amzp.pl/result.php?cmd=pt&uni=-743333&box=0.0001&hideempty=on (access: 1.05-20.07.2025).
http://miasteczkopoznan.pl/ (access: 12.05.2025).
http://poznan.jewish.org.pl (access: 4.05.2025).
https://poznan.wuoz.gov.pl/rejestr-zabytkow (access: 13.05.2025).
https://zabikowo.eu (access: 11.05.2025).
License
Copyright (c) 2025 Magdalena Duda-Seifert
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.