Dzieciństwo w Maroku

Słowa kluczowe

cultural and social context

Jak cytować

Johnsson, E. . (2021). Dzieciństwo w Maroku. Studia Edukacyjne, (60), 177–197.


This paper is devoted to outlining the child’s situation in the Moroccan socio-cultural reality through the prism of its marginalization. Various factors such as cultural and religious conditions, the family – its structure and economic status, legislative solutions – Family Code Mudawwana, marriage institution, lack of official status, migration, employment, health care and access to education combine to create a map of influences causing specific consequences in the family, in biographies of mothers and finally their children. The purpose of this paper is to produce this map of the problems of today’s Morocco and to make the reader aware of the tragedy and enormity of powerlessness experienced by marginalized, excluded and invisible children. The analysis was based on studies, the latest thematic reports as well as press reports, excerpts of literary texts reflecting the reality of Morocco, or online publications of non-governmental organizations.


Asadulla A., Islam Vs. West: Fact or Fiction? A brief historical, political, theological, philosophical and psychological perspective, Wydawnictwo iUniverse, Bloomington 2008.

Chraïbi D., Obudź się matko!, przekł. M. Cywińska, R. Abou-Hilal, Wydawnictwo Imbir, Warszawa 2007.

Danecki J., Podstawowe wiadomości o islamie, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2007.

Fraser Fujinga A., Islamic Law in Post-Revolutionary Iran, [w:] The Oxford Handbook of Islamic Law, red. M.E. Anver, A. Rumee, Oxford University Press, Oxford 2018.

Gittis D., Historia konstruktów dzieciństwa, [w:] Wprowadzenie do badań nad dzieciństwem, red. M.J. Kehily, przekł. ks. M. Kościelniak, Wydawnictwo WAM, Kraków 2008.

Hoffman K.E., Morocco, [w:] Filiation and the Protection of Parentless Children, red. N. Yassari, L.M. Möller, M.C. Najm, T.M.C. Asser Press, The Hague 2019.

Jelloun T.B., Co to jest islam?, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2018.

Johnsson E., Uwarunkowania społeczne i językowe dla edukacji w Maroku, [w:] Edukacja w warunkach globalnych i lokalnych. Konteksty i egzemplifikacje, red. A. Boroń, A. Mańkowska, C. Czech-Włodarczyk, P. Peret-Drążewska, Wydawnictwo Naukowe UAM, Poznań 2018.

Kehily M.J., Zrozumieć dzieciństwo: Wprowadzenie w kluczowe tematy i zagadnienia, [w:] Wprowadzenie do badań nad dzieciństwem, red. M.J. Kehily, przekł. ks. M. Kościelniak, Wydawnictwo WAM, Kraków 2008.

Machut-Mendecka E., Świat tradycji arabskiej, Wydawnictwo Psychologii i Kultury Eneteia, Warszawa 2005.

Machut-Mendecka E., Być dzieckiem arabskim, [w:] Dziecko w oriencie, red. D. Chmielowska, B. Grabowska, E. Machut-Mendecka, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2013.

Malik ibn Anas, [w:] Mały słownik kultury świata arabskiego, red. J. Bielawski, Wiedza Powszechna, Warszawa 1971.

Mernissi F., Dzieciństwo w haremie. Sny o wolności, przekł. E. Skweres, Grupa Wydawnicza Bertelsmann Media, Warszawa 2001.

Sadiqi F., Morocco, [w:] S. Kelly, J. Breslin, Women’s Rights in the Middle East and North Africa: Progress Amid Resistance, Wydawnictwo Freedom House; Lanham, MD: Rowman & Littlefield, New York 2010.

Rhouni R., Secular and Islamic Feminist Critiques in the Work of Fatima Mernissi, Series: Women and Gender: The Middle East and the Islamic World, 2009, Volume: 9.

Sonneveld N., Divorce Reform in Egypt and Morocco: Men and Women Navigating Rights and Duties, Islamic Law and Society, 2019, 26.

El Fethouni Y., Hamelin N., The Effect of Media and Economics on The Change of Divorce rate in Morocco, International Journal of Academic Research and Reflection, 2016, 4, 3, Progressive Academic Publishing, UK, online, ,s. 20-30. [dostęp:10.02.2021].

Fiqh, [w:] Mały słownik kultury świata arabskiego, red. J. Bielawski, Wydawnictwo Wiedza Powszechna, Warszawa 1971.

Raporty i netografia

"2017-22: Child Marriages In Morocco,(2017), NGO KVINFO Denmark and Droit & Justice (D&J) Morocco,, [dostęp: 28.11.2019].

Abdennebi Z., Morocco struggles to curb rise in number of girls married underage, 26.04.2018 r., Reuters, online,, [dostęp: 10.02.2021].

Abouchadi S., Zhanga W., De Brouwere’a I.V., Underreporting of deaths in the maternal deaths surveillance system in one region of Morocco 2018;

Analyse. Ces nouveaux profils de la famille marocaine: Moins d’enfants, plus de maladies chroniques, L’Economiste, Edition N°:3756 Le 05/04/2012,,[dostęp: 29.11.2019].

Ben Saga A., Study: Child Marriages in Morocco Are Increasing, 09.01.2019 r., Morocco World News, online,, [dostęp: 10.02.2021].

Bourqia R. i in., Société, famille, femmes et jeunes, 50 ans de développement humain et perspectives, Cinquantenaire de l’Indépendance du Royaume du Maroc, ISBN 9954-405-22-4, N° Dépôt Légal, 2005/2614, Royaume du Maroc.

Chraïbi Driss, CBC Arts, Moroccan-French novelist Driss Chraibi dies, 02.04.2007 r. online,, [dostęp: 08.02.2021].

Communiqué de presse du Haut-commissariat au Plan à l’occasion de la Journée mondiale contre le travail des enfants. Le travail dangereux des enfants âgés de 7 à 17 ans au Maroc, (2018) Haut-Commissariat au Plan du Maroc. Centre National de Documentation. [dostęp: 29.11.2019].

Cunningham H., Avner Gil’adi: Children of Islam: concepts of childhood in medieval Muslim society. (St Antony’s/Macmillan Series.) xii, 176 pp. Basingstoke and London: Macmillan Academic and Professional Ltd., 1992. £40., Bulletin of the School of Oriental and African Studies, Get access, February 1994, 57, 1.

Démographie: famille au maroc: les réseaux de la solidarité familiale, Famille au Maroc: les réseaux de la solidarité familiale. Avant-propos, 16/03/2011, Haut-Commissariat au Plan du Maroc, Centre National de Documentation, 2011. s.2., [dostęp: 29.11.2019].

Enquête Nationale sur la Population et la Santé Familiale, Ministère de la santé Royaume du Maroc, 2018;, [dostęp: 29.11.2019].

Fiqh, Encyclopaedia Britannica, online;, [dostęp: 08.02.2021].

Gandolfi P., Multiple families in changing societies in the Maghreb: The case of Morocco, DIFI Family Research and Proceedings, 2015:7

Horloge de la population, Haut-Commissariat au Plan du Maroc. Centre National de Documentation, 2019;[dostęp: 27.11.2019].

Kafala, Komisja Europejska, AD HOC QUERY ON 2019.88 Kafala children, Requested by EMN NCP Spain on 4 October 2019, Responses from Austria, Belgium, Croatia, Cyprus, Czech Republic, Estonia, Finland, Germany, Hungary, Ireland, Italy, Latvia, Lithuania, Luxembourg, Malta, Netherlands, Poland, Slovakia, Spain, Sweden, United Kingdom plus Norway (22 in Total), online,, [dostęp: 10.02.2021].

Les enfants au Maroc. Des progrès et des défis (2015), UNICEF;, [dostęp: 27.11.2019].

Morocco – Regional Study on Child Marriage, UNICEF, s. 6-7., online,, [dostęp: 10.02.2021].

Morocco, UNICEF Annual Report 2017;, s.1. [dostęp:29.11.2019].

Morocco. Situation of Unaccompanied Minors. Report 2/2017, Report based on interviews in Morocco, 9 to 18 October 2016, (2017),Ministry of Immigration and Integration. The Danish Immigration Service. Copenhagen.

Mudawwanat al-Usra al-Maghribiyya–Wizarat al-‘Adl wa al-Hurriyat–Al-Mumlaka Al-Maghribiyya/Code de la Famille–Ministe`re de la Justice et des Libertes–Royaume du Maroc–Dahir n. 1-04-22 du 12 Hija 1424 (3 Fevrier 2004) portant promulgation de la Loi n. 70-03 portant Code de la Famille.

Naqrachi A., Early Marriage in Morocco, [w:] A New Paradigm: Perspectives on the Changing Mediterranean, red. S. Toperich, A. Mullins, Center for Transatlantic Relations SAIS, 2014.

Rachik H., Bourquia R., Bencherifa A., Tozy M., Rapport de synthèse de l’enquête nationale sur les valeurs, 50 ans de développement humain et perspectives, Cinquantenaire de l’Indépendance du Royaume du Maroc, Dépôt Légal 2005/2602, Royaume du Maroc 2004.

Report: Morocco: Marriage and divorce legal and cultural aspects (2017), The Norwegian Country of Origin Information Centre Landinfo, 21.04. 2017, online;, [dostęp: 10.02.2021].

Right to education handbook, UNESCO and Right to Education Initiative (UK), 2019.

Street children of Morocco, NGO Humanium, 2019;, [dostęp: 29.11.2019].

Tawil S., Cerbelle S., Alama A., Education au Maroc: analyse du secteur, UNESCO Office in Rabat, 2010.

Wagner D.A., Lotfi A., Traditional Islamic Education in Morocco: Sociohistorical and Psychological Perspectives, Journal Articles (, 1980, 10;,

Zemouri Ch., Examples of Morocco’s continually failing health care system, Morocco World News, 06.03 2018;, [dostęp:29.11.2019].


Brak dostępnych danych do wyświetlenia.