Produkowanie estetyk, produkowanie podmiotu. Początki odwilży i wolność twórcza w sztukach wizualnych na przykładzie wystawy w Arsenale

Main Article Content

Jakub Dąbrowski

Abstrakt

In Polish art history, there are two approaches to the “Arsenał” exhibition of August 1955. One, rooted in the debates around it, presents the “Arsenał” as the beginning of a political “thaw” – an act of emancipation, a demonstration of young artists who rebelled against the socialist realism. The other approach to the show or, rather, to the “thaw” as a whole, rejects an interpretation of artistic processes and choices as autonomous activities. Instead, with reference to the theory of Michel Foucault, the “Arsenał” is considered as a result of a reconfiguration of scattered power relations, stimulated by the changing strategies of the institutional power system. The present paper follows the latter approach. Foucault claims that power relations are combined with three interconnected types of human relations: defining the hierarchy of tasks and division of labor, compelling obedience, and performing “communicative binding,” i.e. purposeful action that affects the actors’ knowledge of the world and of themselves. After 1954, power relations in Poland were strategically changing: the system of labor division and the distribution of art, including all the related benefits, was still centralized, but the ineffective administrative control relaxed, while the production of meaning changed as well – the communist party modified its rhetoric referring to art and the range of artistic choice grew together with the options of communication. Still, the liberalization of the system and abandoning the Moscow version of the socialist realism in cultural policy did not mean any real increase of the freedom of choice. Using state exhibition institutions and the press, which was the main channel of communication between the authorities and the masses, the communist regime continued to control the aesthetic consciousness of the artists. An analysis of both printed and visual messages found in the press of the period, specialist periodicals and daily newspapers alike, has revealed a surprising similarity of the official discourse and the aesthetic choices made by the participants of the “Arsenał” – in particular those choices which were later interpreted as attempts to reject the socialist realism and launch a new beginning. It seems that the young artists were “positively censored,” i.e. the regime succeeded in creating an aesthetic reality which they accepted. What is more, they considered it subversive as an emanation of liberty. The selection of the aesthetic modes favored by the authorities took place in an unconscious way already at the stage of creation, before particular works of art were accepted by the ”Arsenał” jury and before they were actually controlled by the institutions of censorship.

Downloads

Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Dąbrowski, J. (2019). Produkowanie estetyk, produkowanie podmiotu. Początki odwilży i wolność twórcza w sztukach wizualnych na przykładzie wystawy w Arsenale. Artium Quaestiones, (29), 381-408. https://doi.org/10.14746/aq.2018.29.14
Dział
VARIA
Biogram autora

Jakub Dąbrowski, Akademia Sztuk Pięknych w Warszawie

Doktor, historyk sztuki, absolwent Wydziału Prawa i Administracji oraz historii sztuki na Uniwersytecie im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. Adiunkt w Katedrze Historii Sztuki Polskiej Najnowszej na Wydziale Zarządzania Kulturą Wizualną ASP w Warszawie. Zajmuje się historią sztuki po 1945 roku oraz zagadnieniami z pogranicza sztuki i prawa. Autor m.in. dwutomowej monografii Cenzura w sztuce polskiej po 1989 roku. Aspekty prawne (wspólnie z Anną Demenko) oraz Cenzura w sztuce polskiej po 1989 roku. Artyści, sztuka i polityka

Referencje

  1. Ambroziewicz J., Znieczulica!, „Po prostu” 13 lutego 1955
  2. Apel do młodych plastyków, „Sztandar Młodych”, dod. „Przedpole”, 18 stycznia 1955
  3. Apel do młodych plastyków. Przed Wystawą Festiwalową, „Przegląd Kulturalny” 27 stycznia – 2 lutego 1955
  4. Arsenał jest pewnego rodzaju marginesem. Rozmowa z Elżbietą Grabską, „Kresy” 1992, 12
  5. Barańczak S., Knebel i słowo. O literaturze krajowej w latach siedemdziesiątych, Warszawa 1980
  6. Bąblewska M., W pracowni przed festiwalem, „Przegląd Kulturalny” 23–29 czerwca 1955
  7. Bogucki J., Uwagi o mecenacie, „Trybuna Ludu” 7 lutego 1955
  8. Bogucki J., W pracowniach malarzy, „Przegląd Artystyczny” 1955, 1–2
  9. Bogucki J., Sztuka Polski Ludowej, Warszawa 1983
  10. Borowski W., J. Ludwiński, O niedostrzeganiu jednego z największych przełomów i kilku sprawach z nim związanych, „Przegląd Kulturalny” 26 maja – 1 czerwca 1955
  11. Bourdieu P., Outline of a Theory of Practice, tłum. R. Nice, Cambridge 1995
  12. Celnikier I., Problemy wystawy festiwalowej, „Przegląd Kulturalny” 17–23 lutego 1955
  13. Czeszko B., Oczyma przyjaznego, „Trybuna Ludu” 11 kwietnia 1955
  14. Czeszko B., Wizyta w Trietiakowskiej oraz Meksykański malarz patrzy na Warszawę, „Trybuna Ludu” 28 marca 1955
  15. Ćwiertnia J., O smaku destylowanej wody, o metodzie uchylania drzwi i jeszcze o kilku sprawach natury artystycznej, „Przegląd Kulturalny” 17–23 marca 1955
  16. Dombska A., Ograniczenia wolności prasy w PRL „Studia Prawno-Ekonomiczne” 2011, 84
  17. Es, Przypomnienie o festiwalowej wystawie młodej plastyki, „Przegląd Kulturalny” 5–11 maja 1955
  18. Foucault M., Nadzorować i karać. Narodziny więzienia, tłum. T. Komendant, Warszawa 1998
  19. Foucault M., Podmiot i władza, tłum. J. Zychowicz, „Lewą Nogą” 1998, 9
  20. Gogol B., „Fabryka fałszywych tekstów”. Z działalności Wojewódzkiego Urzędu Kontroli Prasy, Publikacji i Widowisk w Gdańsku w latach 1945–1958, Warszawa 2012
  21. Grabska E., Przed wystawą młodej plastyki, „Przegląd Artystyczny” 1955, 1–2
  22. Guttuso R., Jarmark snobizmu, „Przegląd Artystyczny” 1954, 4–5
  23. Jastrun M., Wokół zamarzniętej wody, „Przegląd Kulturalny” 7–13 kwietnia 1955
  24. Juszkiewicz P., Od rozkoszy historiozofii do „gry w nic”. Polska krytyka artystyczna czasu odwilży, Poznań 2005
  25. Kosińska J., Sprawy plastyki ujęliśmy w swoje ręce, „Sztandar Młodych” dod. „Przedpole”, 12 marca 1955
  26. Kostrzyńska W., Galeria sztuki polskiej XIX w., „Przegląd Kulturalny” 31 marca –6 kwietnia 1955
  27. Kowalska B., Polska awangarda malarska 1945–1980. Szanse i mity, Warszawa 1988
  28. Kozakiewicz S., Galeria Narodowa Sztuki Polskiej, „Trybuna Ludu” 3 kwietnia 1955
  29. Lachur Z., Sprawa obrony pokoju to główne zadanie dla artysty, „Sztandar Młodych” dod. „Przedpole”, 12 marca 1955
  30. Lipkowa G., Młoda plastyka przed festiwalem, „Po prostu” 26 czerwca 1955
  31. List młodego plastyka, „Przegląd Kulturalny” 20–26 stycznia 1955
  32. Mellerowicz T., Słowo o malarzu i misce, „Trybuna Ludu” 7 lutego 1955
  33. Miedziński P., Fotografia strzeżona. Mechanizmy kontroli w Centralnej Agencji Fotograficznej, w: Cenzura w PRL. Analiza zjawiska, red. Z. Romek, K. Kamińska-Chełmiak, Warszawa 2017
  34. Morawska H., Uwagi o galerii dwudziestolecia, „Przegląd Kulturalny” 26 maja –1 czerwca 1955
  35. Morawski S., Świat na opak, filozofia sztuki burżuazyjnej, „Przegląd Artystyczny” 1954, 4–5
  36. Mrożek S., Dziennik, t. 1, Kraków 2010
  37. Osęka A., Formalizm czy ideowość, „Po prostu” 9 października 1955
  38. Piotrowski P., Odwilż, w: Odwilż. Sztuka ok. 1956 r., red. P. Piotrowski, Poznań 1996
  39. Polsakiewicz Z., O realistycznej i antyrealistycznej deformacji, o tym, czego nie należy wpuścić przez otwarte drzwi i jeszcze o kilku sprawach natury politycznej, „Przegląd Kulturalny” 31 marca – 6 kwietnia 1955
  40. Putrament J., O ciasnym i szerokim pojmowaniu realizmu, „Trybuna Ludu” 13 czerwca 1955
  41. Romek Z., Cenzura a nauka historyczna w Polsce 1944-1970, Warszawa 2010
  42. Romek Z., System cenzury w PRL, w: T. Strzyżewski, Wielka księga cenzury PRL w dokumentach, Warszawa 2015
  43. Rustecki W., O malarstwie radzieckiej Ukrainy, „Przegląd Kulturalny” 27 stycznia – 2 lutego 1955
  44. Salon Młodego Malarstwa w Paryżu, „Przegląd Kulturalny” 24–30 marca 1955
  45. Sokorski W., O rzeczywisty zwrot w naszej polityce kulturalnej, „Przegląd Kulturalny” 22–28 kwietnia 1954
  46. Sokorski W., Rok obrachunków, „Przegląd Kulturalny” 5–12 stycznia 1955
  47. Sowa A.L., Historia polityczna Polski 1944–1991, Kraków 2011
  48. Strzyżewski T., Wstęp, w: idem, Wielka księga Cenzury PRL w dokumentach, Warszawa 2015
  49. Szczepański J.A., O właściwy stosunek do sztuki zachodu, „Trybuna Ludu” 20 czerwca 1955
  50. TEN, Z pracowni młodych plastyków reportaż przypadkowy, „Sztandar Młodych” 6 czerwca 1955
  51. Turowski A., Polska ideoza, w: Sztuka polska po 1945 roku. Materiały z sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki. Warszawa, listopad 1984, red. T. Hrankowska, Warszawa 1984
  52. Tyrmand L., Dziennik 1954, Warszawa 1989
  53. Van Gogh w Nowym Jorku, „Przegląd Kulturalny” 5–11 maja 1955
  54. W trosce o kadry młodych artystów, „Trybuna Ludu” 13 lutego 1955
  55. Włodarczyk W., Socrealizm. Sztuka polska w latach 1950–1954, Paryż 1986
  56. Włodarczyk W., „Arsenał” i Kazimierz, w: Do „Arsenału” przez Kazimierz, oprac. W. Odorowski, Kazimierz Dolny 2004
  57. Włodarczyk W., Miejsce malarstwa, Warszawa 2008
  58. Włodarczyk W., Po co był socrealizm?, w: Doświadczenie i świadectwo totalitaryzmu na obszarze kultur środkowoeuropejskich, red. J. Goszczyńska, J. Królak, R. Kulmiński, Warszawa 2011
  59. Zenowicz M., Narada młodych plastyków, „Przegląd Kulturalny” 27 stycznia – 2 lutego 1955
  60. Zimand R., Uwagi o deformacji i realizmie, „Przegląd Kulturalny” 7–13 kwietnia 1955
  61. Uchwała II Plenum KC PZPR, https://fbc.pionier.net.pl/details/nnl0TTs [dostęp: 18 marca 2018]