Biologia versus kultura. Przegląd bioewolucyjnych i kulturowych teorii wojny w przedpaństwowych społecznościach pradziejowych

Main Article Content

Rafał Skrzyniecki
Jan Romaniszyn


The paper’s main aim is to outline the problem of polarisation of contemporary discussion concerning the concept of origins of warfare. Basically, two leading trends can be distinguished: the first one accentuates the biological basis of human violence and places its origins deep into our evolutionary past. The second one recognises conflict as a relatively late and typically cultural phenomenon in human prehistory, which cannot be interpreted in terms of natural selection and evolution. The existence of a sharp ideological border between ‘hawks’ and ‘doves’ enables a comparison of both perspectives and facilitates the analysis of internal dynamics of their development.


Download data is not yet available.

Article Details

Jak cytować
Skrzyniecki, R., & Romaniszyn, J. (2016). Biologia versus kultura. Przegląd bioewolucyjnych i kulturowych teorii wojny w przedpaństwowych społecznościach pradziejowych. Folia Praehistorica Posnaniensia, 21, 437-458.
Metody – Studia – Dyskusje


  1. Alexander R. 1979 Darwinism and human affairs. London: Pitman.
  2. Arkush E., Allen M.W. (red.) 2006 The archaeology of warfare: Prehistories or raid and conquest. Florida: Florida University Press.
  3. Buliński T., Kairski M. 2006 Sny, Trofea, Geny i Zmarli. „Wojna” w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii – przegląd koncepcji antropologicznych. Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
  4. Chagnon N. 2013 Noble Savages. My life among two dangerous tribes – the Yanomamö and the anthropologists (s. 214–378). New York: Simon & Schuster.
  5. Cosmides L. 1985 Deduction or Darwinian Algorithms? An explanation of the “elusive" content effect on the Wason selection task. Doctoral dissertation,
  6. Dart R. 1953 The Predatory Transition from Ape to Man. International Anthropological and Linguistic Review, 1, s. 201–217.
  7. Dawson D. 1996 The Origins of War: Biological and Anthropological Theories. History and Theory, 35 (1, Feb.), s. 1–28.
  8. Dawson D. 1999 Theory and Group Selection: The Question of Warfare, History and Theory, 38(4), Theme Issue 38: The Return of Science: Evolutionary Ideas and History (Dec., 1999), s. 79–100.
  9. Durkheim E. 2016 Zasady metody socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo PWN.
  10. Ferguson R.B. 1990 The Blood of Leviathan. Western contact and warfare in Amazonia,
  11. Ferguson R.B. 2001 Materialist, cultural and biological theories on why Yanomami make war,
  12. Ferguson R.B. 2006 Archaeology, Cultural Anthropology and the Origins and Intensifications of War. W: E. Arkush, M.W. Allen (red.), The archaeology of warfare: Prehistories of raid and conquest (s. 469–523). Florida: Florida University Press.
  13. Ferguson R.B. 2008 Ten Points on War,
  14. Ferguson R.B. 2013 The Prehistory of War and Peace in Europe and the Near East,
  15. Freud S. 1997 Totem i tabu: kilka zgodności w życiu psychicznym dzikich i neurotyków. Warszawa: Wydawnictwo KR.
  16. Fry D (red.). 2013 War, Peace and Human Nature. The Convergence of Evolutionary and Cultural Views. Oxford: Oxford University Press.
  17. Gat A. 2006 War in Human Civilisation. Oxford: University Press.
  18. Guilaine J., Zammit J. 2005 Origins of War. Violence in Prehistory. Ames, Iowa: Blackwell Publishing.
  19. Haas J. 1998 Warfare and the evolution of culture. Santa Fe: Santa Fe Institute.
  20. Harris M. 1979 Cultural Materialism. The Struggle for a Science of Culture. New York: Random House.
  21. Harris M. 2006 Yanomamo i przyczyny wojen w społeczeństwach kopieniaczych oraz zbieracko-łowieckich. W: T. Buliński, M. Kairski (red.), Sny, Trofea, Geny i Zmarli. „Wojna” w społecznościach przedpaństwowych na przykładzie Amazonii – przegląd koncepcji antropologicznych (87–108). Poznań: Wydawnictwo Naukowe UAM.
  22. Hobbes T. 2005 Lewiatan, czyli Materia, forma i władza państwa świeckiego i kościelnego. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
  23. Keeley L.H. 1996 War Before Civilisation. New York, Oxford: Oxford University Press.
  24. LeBlanc S.A., Register K.E. 2003 Constant Battles: The Myth of Peaceful, Noble Savage. New York: St. Martin’s Press.
  25. Malinowski B. 1940 An Anthropological Analysis of War. American Journal of Sociology, 46, s. 521–550.
  26. Mead M. 1940 Warfare is Only an Invention – Not a Biological Necessity,
  27. Otterbein K. 2004 How War Began (s. 3–38). Texas: A&M University Press.
  28. Pinker S. 2011 The Better Angels of Our Nature: Why Violence has Declined. London: Penguin Books.
  29. Przybyła M. 2014 Teoria ewolucji w archeologicznych badaniach nad dawnymi społeczeństwami (Prace Archeologiczne 67). Kraków. Instytut Archeologii UJ.
  30. Rousseau J.J. 1966 Umowa Społeczna. Warszawa: Wydawnictwo PWN.
  31. Spencer H. 1851 Social Statics,
  32. Sussman R., Marshack J. 2010 Are Humans Inherently Killers? A Critique by Robert Sussman and Joshua Marshack Followed by a Response by Richard Wrangham. Global Nonkilling Working Papers,
  33. Thorpe I.J.N. 2005 The ancient origins of warfare and violence. W: M.P. Pearson, I.J.N Thorpe (red.), Warfare, violence and slavery in prehistory: proceedings of a Prehistoric Society conference at Sheffield University (BAR International Series, 1374, s. 1–18). Oxford: Archaeopress.
  34. Tooby J., Cosmides L. 1988 The Evolution of War and its Cognitive Foundations. Institute for Evolutionary Studies Technical Report 88-1.
  35. Turney-High H. 1949 Primitive War. Its Practice and Concepts (s. 21–137). Columbia: University of South Caroline Press.
  36. Vencl S. 1984 War and Warfare in Archaeology. Journal of Anthropological Archaeology, 3, s. 116–132.
  37. Wilson E.O. 1978 On Human Nature, Cambride MA: Harvard University Press.
  38. Wrangham R., Peterson D. 1999 Demoniczne Samce. Małpy człekokształtne i źródła ludzkiej przemocy (s. 7–311). Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy.
  39. Wrangham R. 2010 Chimpanzee Violence is a Serious Topic: A response to Sussman and Marshack’s critique of Demonic Males: Apes and the Origins of Human Violence, Global Nonkilling
  40. Working Papers,
  41. Wright Q. 1942 A Study of War (s. 85–88). Chicago: University of Chicago Press.