Keywords
direct democracy
Polish constitutional law
political instrumentalisation
history of law
direct democracy mechanisms
How to Cite
Abstract
This article provides a concise historical-legal analysis of the national referendum in the Polish constitutional tradition from 1918 to the present. It examines how successive political systems—the Second Republic, the People’s Republic of Poland and the Third Republic—shaped both the normative framework and the practical functioning of the referendum. The study shows that despite its constitutional status as an instrument of direct democracy, the referendum has been used predominantly for political or legitimising purposes, with genuine civic participation being limited in practice. Only the 1997 constitutional referendum and the 2003 EU accession referendum fulfilled a substantive democratic role. The article highlights long-term patterns of instrumentalisation and the structural barriers that have hindered the consolidation of the referendum as an authentic expression of popular sovereignty.
References
Adam, Tomasz. “Fasadowość instytucji referendum ogólnokrajowego—wybrane zagadnienia.” In Aktualne problemy referendum, edited by Beata Tokaj, Anna Feja-Paszkiewicz, and Bogusław Banaszak. Krajowe Biuro Wyborcze, 2016.
Banaszak, Bogusław. “Opinia prawna na temat zgodności z Konstytucją materii pytań zawartych w projekcie postanowienia Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej o zarządzeniu krajowego referendum (druk senacki nr 899)—w szczególności pytania dotyczącego jednomandatowych okręgów wyborczych z odniesieniem się do bieżących głosów konstytucjonalistów w tej kwestii.” In Projekt postanowienia Prezydenta RP o zarządzeniu ogólnokrajowego referendum— opinie prawne. Kancelaria Senatu Biuro Analiz i Dokumentacji, 2015.
Baranowski, Mariusz, Piotr Cichocki and Maciej Maraszkiewicz, eds. Przestrzeń publiczna i państwo dobrobytu. Wydawnictwo Naukowe Wydziału Nauk Społecznych Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, 2016.
Biblioteka Narodowa. Dlaczego kobiety głosować będą trzy razy tak. Zakład Graficzny “Książka”, 1946.
Boć, Jan. “Komentarz do artykułu 125 Konstytucji RP z 2 kwietnia 1997 r.” In Konstytucje Rzeczypospolitej oraz komentarz do Konstytucji RP z 1997 r., edited by Jan Boć and Ryszard Balicki. Kolonia Limited, 1998.
Buzek, Józef. Projekt konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Drukarnia Państwowa, 1919.
CBOS. Polacy o wrześniowym referendum zarządzonym przez prezydenta Bronisława Komorowskiego, Komunikat z badań nr 121/2015. Fundacja Centrum Badania Opinii Społecznej, 2015.
Chęciński, Remigiusz. Referendum ogólnokrajowe w polskim systemie prawnym po 2 kwietnia 1997 r. UAM, 2019.
Chmaj, Marek. “Dopuszczalność zarządzenia przez Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej ogólnokrajowego Referendum w sprawie, m.in. jednomandatowych okręgów wyborczych, w trybie art. 125 Konstytucji.” In Projekt postanowienia Prezydenta RP o zarządzeniu ogólnokrajowego referendum—opinie prawne. Kancelaria Senatu Biuro Analiz i Dokumentacji, 2015.
Chruściel, Marcin, and Karol Kloc. “Polska w Unii Europejskiej—proces akcesyjny i priorytety polskiej polityki w ramach UE.” Poliarchia, no. 1(2013): 89–108. DOI: https://doi.org/10.12797/Poliarchia.01.2013.01.08
Churska-Wołoszczak, Kamila. “Prasa województwa pomorskiego w okresie referendum ludowego i wyborów do Sejmu Ustawodawczego.” Studia Medioznawcze, no. 56(2014): 163–79.
Cylwik, Andrzej. “Referendum 1946 r. na Pomorzu w świetle odtajnionych raportów amerykańskich.” Studia Gdańskie. Wizje i rzeczywistość, no. 19(2022/2023): 170–87. h DOI: https://doi.org/10.5604/01.3001.0053.6071
“Donald Tusk: uroczyście unieważniam referendum. Rzecznik rządu: przykład tego, jak Tusk podchodzi do słowa demokracja.” PAP, published 16 August 2023. https://www.pap.pl/aktualnosci/donald-tusk-uroczyscieuniewazniam-referendum-rzecznik-rzadu-przyklad-tego-jak-tusk.
Drażba, Krzysztof. Urna to jest taki pniak. Wrzucisz “nie”, wychodzi “tak”: Referendum z 30 czerwca 1946 r. w Polsce na przykładzie województwa gdańskiego. IPN, 2016.
Dudek, Dariusz. “Referendum—instrument czy iluzja władzy polskiego suwerena?” Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 80, no. 1(2018): 169–85. DOI: https://doi.org/10.14746/rpeis.2018.80.1.14
Dziurok, Adam, and Bernard Linek, eds. Górny Śląsk w Polsce Ludowej. Tom 1. Przełomy i zwroty. IPN, 2017.
Dziurok, Adam, and Małgorzata Świder, eds. Referendum ludowe w 1946 roku oraz wybory do Sejmu Ustawodawczego w 1947 roku na Górnym Śląsku. IPN, 2017.
Grabowska, Sabina. “Referendum ogólnokrajowe w Polsce—analiza przypadku.” Studia Politologiczne 53, 2019: 97–113. DOI: https://doi.org/10.33896/SPolit.2019.53.6
Jakubczak, Sławomir. “Komisja Konstytucyjna Zgromadzenia Narodowego.” Przegląd Sejmowy, no. 1(1996).
Jastrzębski, Robert. “Realizacja postanowień Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 roku w zakresie wymiaru sprawiedliwości.” Krakowskie Studia z Historii Państwa i Prawa 16, no. 2(2023): 203–35. DOI: https://doi.org/10.4467/20844131KS.23.014.17832
Kallas, Marian. “Wstępy w projektach Konstytucji z lat 1919–1921.” Prawo Kanoniczne: Kwartalnik Prawno-Historyczny 52, no. 3–4 (2009): 391–404.
Kancelaria Senatu. Zarys instytucji referendum jako formy demokracji bezpośredniej: Referendum ogólnokrajowe w Polsce. Kancelaria Senatu, 2013.
“Komorowski: Referendum zostało sierotą po przegranych przeze mnie wyborach,” Wprost.pl, published 11 September 2015. https://www. wprost.pl/520715/bronislaw-komorowski-referendum-zostalo-sierota-poprzegranych-p.html.
Komorowski, Łukasz. “Referendum z 29 listopada 1987 roku w województwie poznańskim.” In Wielkopolska i… nie tylko, edited by Konrad Białecki, Tomasz Ceglarz, Marcin Jurek and Łukasz Komorowski. Instytut Historii UAM, 2018.
Kowalski, Mariusz. “Referenda ‘uwłaszczeniowe’ 1996.” In Atlas Wyborczy Polski, edited by Mariusz Kowalski and Przemysław Śleszyński. Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN, 2018.
Koziełło, Tomasz. “Obywatelska inicjatywa referendalna w III Rzeczypospolitej na poziomie ogólnokrajowym.” Roczniki Nauk Społecznych 47, no. 1(2019): 93–112. DOI: https://doi.org/10.18290/rns.2019.47.1-6
Krzywoszyński, Przemysław. “Zagadnienia narodowościowe w perspektywie polskich plebiscytów i referendów (1920, 1921, 1946).” Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 58, no. 2(2011): 33–42.
Krzywoszyński, Przemysław. “Z dyskusji nad referendum w Polsce Ludowej.” Czasopismo Prawno-Historyczne 61, no. 1(2009): 173–93. DOI: https://doi.org/10.14746/cph.2009.1.8
Lepczyński, Krzysztof. “Piotrowski: Referendum ws. JOW będzie niezgodne z konstytucją. Komorowski przed Trybunał Stanu? Radykalny pogląd.” Gazeta.pl, published 13 May 2015. https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114871,17910224,piotrowski-referendum-ws-jow-bedzie-niezgodne-z-konstytucja.html.
Leszczyńska, Krystyna. “Instytucja referendum ogólnokrajowego zarządzanego przez Prezydenta RP za zgodą Senatu.” Studia Politologiczne 42, 2016: 73–88.
Maciąg, Anna. “Historyczny kontekst referendum lokalnego w Polsce.” Folia Iuridica Universitatis Wratislaviensis 7, no. 2 (2018): 39–52.
Maciejewski, Tadeusz. Historia ustroju i prawa sądowego Polski. C.H. Beck, 2017.
Małecki, Mikołaj. “Referendum narusza Konstytucję, wyniki nie będą wiążące. Należy odmówić udziału w propagandowej szopce.” Dogmaty Karnisty, 13.10.2023.
Marczewska-Rytko, Maria. “Kampania przed referendum akcesyjnym Polski do UE w kontekście doradztwa politycznego.” Roczniki Nauk Społecznych, no. 1(2014): 77–94.
Materska-Sosnowska, Anna. “Okrągły Stół po dwudziestu latach. Stan dyskusji politycznej.” Studia Politologiczne 15, 2009: 115–29.
Mojak, Ryszard. “Geneza, prawnoustrojowe zasady i prawne procedury tworzenia i uchwalenia Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997 r.” Gdańskie Studia Prawnicze 15, 2018: 97–135.
Musiał-Karg, Magdalena, and Fernando Casal Bértoa. Polskie wybory parlamentarne i referendum w 2023 roku. Jak zepsuć “święto demokracji”. Fundacja im. Stefana Batorego, 2023.
Orłowski, Wojciech. “Opinia prawna na temat zgodności z Konstytucją materii pytań zawartych w projekcie postanowienia Prezydenta RP o zarządzeniu krajowego referendum (druk senacki nr 899), w szczególności pytania dotyczącego jednomandatowych okręgów wyborczych z odniesieniem się do bieżących głosów konstytucjonalistów w tej kwestii.” In Projekt postanowienia Prezydenta RP o zarządzeniu ogólnokrajowego referendum—opinie prawne. Kancelaria Senatu Biuro Analiz i Dokumentacji, 2015.
Osękowski, Czesław. “Referendum z 30 czerwca 1946 r. na ziemiach przekazanych Polsce po II wojnie światowej.” Dzieje Najnowsze, no. 3(1995): 87–97.
Pachocka, Marta. Relokacje—referendum w Polsce w 2023 roku a polityka azylowa Unii Europejskiej. Fundacja im. Stefana Batorego, 2023.
Patkowski, Krzysztof. “Masowa prywatyzacja w Polsce jako jeden z elementów budowania społeczeństwa obywatelskiego.” Środkowoeuropejskie Studia Polityczne, no. 2(2007): 227–39. DOI: https://doi.org/10.14746/ssp.2007.2.15
Piasecki, Andrzej K. “Błędy, zaniechania i manipulacje polityków na przykładzie referendów w Polsce w 1996 i 2015 roku.” Polityka i Społeczeństwo 15, no. 2(2017): 104–20. DOI: https://doi.org/10.15584/polispol.2017.2.7
Piasecki, Andrzej K. “Demokracja bezpośrednia w Polsce po 1989 roku.” Przegląd Sejmowy, no. 1(2006): 9–28.
Piasecki, Andrzej K. “Referendum akcesyjne z 2003 r.: próba bilansu.” Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Politologica, no. 2(2004): 147–70.
Pietrzyk, Mirosław. “Szefowie inowrocławskiej bezpieki w latach 1945–1965,” Aparat Represji w Polsce Ludowej 1944–1989, no. 1(2015): 257–321.
Plewik, Arkadiusz. “Transformacje partii postkomunistycznych i ich wpływ na system polityczny Rzeczypospolitej Polskiej.” Studenckie Zeszyty Naukowe, no. 23(2022): 33–47.
Podolak, Małgorzata. “Instytucja referendum w Polsce,” Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska 14, 2007: 147–58.
Polak, Wojciechm and Sylwia Galij-Skarbińska. “Jak oceniać okrągły stół?” Fides, Ratio et Patria. Studia Toruńskie, no. 7(2017): 206–29. DOI: https://doi.org/10.56583/frp.1577
“Politycy PO od początku nie chcieli zapory na granicy. W Sejmie głosowali przeciw jej budowie,” Polskie Radio 24, published 14 August 2023, https:// polskieradio24.pl/artykul/3224822,politycy-po-od-poczatku-nie-chcieli-zap ory-na-granicy-w-sejmie-glosowali-przeciw-jej-budowie.
Prokop, Krzysztof. “W poszukiwaniu systemu rządów u progu niepodległości (1918–1921).” Miscellanea Historico-Iuridica 17, no. 1(2018): 25–42. DOI: https://doi.org/10.15290/mhi.2018.17.01.02
Pyrzyńska, Agata. “Instytucja ciszy legislacyjnej w polskim prawie wyborczym.” Krytyka Prawa, no. 1(2023): 214–32. DOI: https://doi.org/10.7206/kp.2080-1084.579
Rachwał, Marcin. “Referendum jako forma udziału obywateli w kierowaniu sprawami państwa.” Studia Prawnicze, no. 2(2005): 145–59. DOI: https://doi.org/10.14746/ssp.2005.2.10
“Raport. Wrześniowe referendum.” TVN24, published 7 September 2015. https://www.tvn24.pl/raporty/wrzesniowe-referendum,1004%20.
Rost, Antoni, and Łucjan Zawartowski. “W sprawie form demokracji bezpośredniej.” Ruch Prawniczy, no. 1(1974): 1–14.
Sasińska-Klas, Teresa. “Stosunek Polaków do Unii Europejskiej przed i po referendum unijnym (w świetle badań opinii publicznej).” In Media a integracja europejska, edited by Teresa Sasińska-Klas and Agnieszka Hess. Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2004.
Sejm Ustawodawczy. Sprawozdanie Stenograficzne z 35 Posiedzenia Sejmu Ustawodawczego z dnia 9 maja 1919 r. Drukarnia Piotra Laskauera, 1919.
Siedziako, Michał. “Socjotechnika w procesie przejmowania władzy w Polsce przez komunistów (1944–1948).” Historia i Polityka 54, no. 47 (2024): 123–45. DOI: https://doi.org/10.12775/HiP.2024.007
Skobelski, Robert. “Goodbye PRL. Referendum z 29 listopada 1987 roku (ze szczególnym uwzględnieniem województwa zielonogórskiego).” Res Gestae. Czasopismo Historyczne 17, 2023: 223–41. DOI: https://doi.org/10.24917/24504475.17.10
Snopko, Jan. “Przebieg referendum ludowego z 30 czerwca 1946 roku w powiecie augustowskim w świetle raportu szefa Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie.” Studia Podlaskie, no. 17(2007/2008): 353–64.
Stępińska, Agnieszka. “Telewizyjna kampania referendalna jako arena rywalizacji politycznej. Referendum unijne w Polsce w 2003 r.” Środkowoeuropejskie Studia Polityczne, no. 1(2005): 39–57. DOI: https://doi.org/10.14746/ssp.2005.1.04
Suwalski, Andrzej. “Ekonomiczno-społeczne zagadnienia sporu o powszechne uwłaszczenie.” Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 59, no. 1(1997): 75–84.
Szczygielski, Wojciech. Referendum trzeciomajowe: Sejmiki lutowe 1792 roku. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 1994.
Szymczak, Jakub. “Lewica namawia do odmowy pobrania kart referendalnych.” Oko.press, published 5 October 2023. https://oko.press/na-zywo/wybory-na-zywo-oko-press/lewica-namawia-do-odmowy-pobrania-karty-referendalnej.
Trembicka, Krystyna. Okrągły Stół w Polsce. Studium o porozumieniu politycznym. Wydawnictwo Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej, 2003.
Uziębło, Piotr. Demokracja partycypacyjna: Wprowadzenie. Centrum Badań Społecznych, 2009.
Wakar, Włodzimierz. Podstawa ładu Rzeczypospolitej Polskiej: (wniosek). Drukarnia Synów St. Niemiry, 1919.
Winczorek, Piotr. “Kilka uwag o polskich referendach.” Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny 76, no. 2(2014): 143–60. DOI: https://doi.org/10.14746/rpeis.2014.76.2.11
Wiszowaty, Michał. “Dlaczego w obecnym stanie prawnym referendum nt. JOW nie może się odbyć?” konstytuty.pl, published 13 May 2015. https:// www.konstytuty.pl/archives/2216.
Wiszowaty, Michał. “Referenda dla obywateli: rekomendacje dotyczące zmian w polskiej regulacji prawnej instytucji referendów zaproponowane przez organizacje społeczne skupione wokół Instytutu Spraw Obywatelskich.” In Aktualne problemy referendum, edited by Beata Tokaj, Anna Feja-Paszkiewicz and Bogusław Banaszak. Krajowe Biuro Wyborcze, 2016.
Zrzeszenie Wolność i Niezawisłość. Wnioski z referendum a wybory. WiN, 1946.
Związek Polskich Posłów Socjalistycznych under the guidance of Mieczysława Niedziałkowskiego. Projekt Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. PPS, 1920.
Żuławnik, Mariusz. Referendum ludowe z 30 czerwca 1946 roku w Płocku i powiecie płockim. Archiwum IPN, 2023.
License
Copyright (c) 2025 Remigiusz Chęciński, Paweł Kozłowski
This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0 International License.