Abstrakt
The stereotype of widowhood was shaped centuries ago, initially and primarily concerning widows, with widowers being included much later. Its reflection can be found in lexicon, phraseology and paremiography. It has been popularized in literature and artistically reproduced: the widow is generally discredited, while the widower is often valorized, regardless of his financial status, age or family relationships. Despite civilizational progress and the widely-promoted equality ideologies, we would not, in the first instance, entrust our financial assets to them (widows and widowers); they remain somewhat reserved. Widows are often seen taking care of the home and children. Both widows and widowers are deemed suitable for undertaking the demanding and difficult care for the chronically ill. In the functioning phraseology and proverbs related to widowhood, we find one unequivocally positive expression, wdowi grosz (“widow’s mite”), of biblical origin. The analysis of the linguistic image of widowhood found in proverbs, idioms and phrases was conducted primarily using material from the four-volume Nowa księga przysłów i wyrażeń przysłowiowych polskich (New book of Polish proverbs and proverbial expressions), published between 1969 and 1978, edited by Julian Krzyżanowski, and from the two-volume Słownik frazeologiczny języka polskiego (Phraseological dictionary of the Polish language) by Stanisław Skorupka from 1974. Additional studies and Polish language dictionaries were also used as supplementary sources. Both the portrayal of widowhood in classic literature and the results of a survey confirmed the persistence of its stereotype.
Bibliografia
Browning Wilfred R.F. (2005), Słownik Biblii, przekład Jakub Słowik, Warszawa.
Brückner Aleksander, oprac. (1939), Trzaski, Everta i Michalskiego Encyklopedia staropolska, t. 4, Warszawa.
Drabarek Barbara, Falkowski Jacek, Rowińska Izabella (2004), Szkolny słownik motywów literackich, Warszawa.
ESJP – Bańkowski Andrzej (200), Etymologiczny słownik języka polskiego, t. 1–2, Warszawa.
Gloger Zygmunt (1903), Encyklopedia staropolska ilustrowana, t. 4, Warszawa.
Karłowicz Jan (1911), Słownik gwar polskich, t. 6, Kraków.
Kłosińska Katarzyna (2004), Słownik przysłów, czyli przysłownik, Warszawa.
L – Linde Samuel Bogumił (1854–1860), Słownik języka polskiego, wyd. II, t. 1–6, Lwów.
Makowiecki Andrzej Z. (2004), Słownik postaci literackich. Literatura polska, Warszawa.
Miłkowski Tomasz, Termer Janusz (2001), Leksykon dzieł i tematów literatury polskiej. Dla uczniów gimnazjów i liceów, Warszawa.
SEBrü – Brückner Aleksander (1970), Słownik etymologiczny języka polskiego, Warszawa (przedruk z pierwszego wydania nakładem Krakowskiej Spółki Wydawniczej, Kraków 1927).
SEJP – Boryś Wiesław (2005), Słownik etymologiczny języka polskiego, Kraków.
SFSkor – Skorupka Stanisław (1974), Słownik frazeologiczny języka polskiego, t. 1–2, Warszawa.
SJPDor – Doroszewski Witold, red. (1958–1969), Słownik języka polskiego, t. 1–11, Warszawa.
SW – Karłowicz Jan, Kryński Adam A., Niedźwiedzki Władysław, red. (1900–1927), Słownik języka polskiego, t. 1–8, Warszawa.
USJP – Dubisz Stanisław, red. (2003), Uniwersalny słownik języka polskiego, t. 1–4, Warszawa 2003.
WSJP PAN – Żmigrodzki Piotr, red. (2007–), Wielki słownik języka polskiego PWN, www.wsjp.pl [dostęp: 31 grudnia 2024–2 stycznia 2025].
Cegielski Tadeusz (1992), Sekrety masonów, Warszawa.
Gardyła Alina (2006), Polskie wdowy. Studium przypadku, „Państwo i Społeczeństwo”, t. 6, nr 2, s. 141–149.
Herz Paweł, Kopaliński Władysław (1975), Księga cytatów z polskiej literatury pięknej od XIV do XX wieku, Warszawa.
Jakuboszczak Agnieszka (2010), Wdowa i wdowieństwo w świetle XVIII-wiecznych tekstów religijnych, „Nasza Przeszłość”, t. 113, s. 247–267. DOI: https://doi.org/10.52204/np.2010.113.247-267
Kicińska Urszula (2013), Rola wdowy w rodzinie i społeczeństwie staropolskim na podstawie polskich drukowanych oracji pogrzebowych XVII wieku, „Sensus Historiae”, t. 13, nr 4, s. 135–148.
Krzyżanowski Julian (1994), Mądrej głowie dość dwie słowie, t. 1–2, Warszawa.
Kuklo Cezary (1998), Kobieta samotna w społeczeństwie miejskim u schyłku Rzeczypospolitej szlacheckiej. Studium demograficzno-społeczne, Białystok.
Masłowscy Danuta, Włodzimierz (2003), Przysłowia polskie i obce od A do Z, Warszawa.
Masłowscy Danuta, Włodzimierz (2003), Przysłowia polskie, Katowice.
NKPP – Krzyżanowski Julian, red. (1969–1978), Nowa księga przysłów i zwrotów przysłowiowych polskich, t. 1–6, Warszawa.
Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu. Biblia Tysiąclecia (2005), Poznań.
Pugacewicz Iwona (2007), Wizerunek dobrej wdowy w opiniach Ojców Kościoła i moralistów w epoce wczesno nowożytnej, w: Rodzina i gospodarstwo domowe na ziemiach polskich w XV–XX wieku. Struktury demograficzne, społeczne i gospodarcze, red. Cezary Kuklo, Warszawa, s. 247–260.
Raźniewska Karolina (2022), Wdowi garb – czym jest, jak go leczyć?, Poradnik Gemini, https://gemini.pl/poradnik/artykul/wdowi-garb-czym-jest-jak-go-leczyc/ [dostęp: 2 stycznia 2025].
Sierociuk Jerzy (2003), O wdowie z pieśni ludowej, czyli językowo-kulturowy kontekst małżeństwa w polszczyźnie, [w:] Znak językowy w pejzażu semiotycznym, red. Janina Gardzińska, Alina Maciejewska, Siedlce, s. 170–178.
Skorupska-Raczyńska Elżbieta (2013), Kreacja ojca w powieściach nadniemeńskich Elizy Orzeszkowej (studium językowo-stylistyczne), Gorzów Wielkopolski.
Stuchlik-Surowiak Beata (2016), Wdowa i wdowieństwo w mieszczańskiej przestrzeni kulturowej barokowego Śląska, w: Antropologia kultury mieszczańskiej, red. Joanna Ławnikowska-Koper, Prace Interdyscyplinarne, t. 9, Częstochowa, s. 329–338.
Szukalski Piotr (2004), Wdowieństwo w starszym wieku w Polsce jako problem demograficzny, w: Samodzielność ludzi starych z perspektywy medycyny i polityki społecznej. Dotychczasowe doświadczenia UE i Polski. Materiały konferencyjne, Warszawa, s. 175–183.
Szukalski Piotr (2007), Wdowieństwo w starszym wieku w Polsce, „Gerontologia Polska”, t. 14, nr 2, s. 63–70.
Wenkler Kinga (2011), Językowy obraz wdowy w polskich i ukraińskich pieśniach ludowych, „Annales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Russologica”, t. 4, s. 274–278.
ZUS (2024), Wypłata świadczeń łącznie z rentą rodzinną, czyli tzw. renta wdowia, https://tiny.pl/rjd1mtqm [dostęp: 2 stycznia 2025].
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Elżbieta Skorupska-Raczyńska

Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do utworu publikowanego w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Językoznawcza”, oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym umową autorską, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób, ani innych praw osób trzecich, w tym dóbr osobistych.
Autor(zy) zachowują pełne prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem, udzielając Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji CC BY-ND 4.0 Międzynarodowe na korzystanie z utworu bez ograniczeń terytorialnych przez czas nieokreślony na określonych umową autorską polach eksploatacji.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Językoznawczej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).
