Abstrakt
This article focuses on selected travel writings by Dyzma Bończa Tomaszewski who, though little known for his poetic achievements, was remembered primarily as an opponent of the May 3rd Constitution of 1791. This stance notwithstanding, his work offers research material worthy of in-depth consideration, enabling us to trace the processes of aesthetic and literary transformation that occurred during the Polish Enlightenment. The issues raised in this analysis concern literary methods of representing landscape: motifs, strategies, and conventions employed to convey the “gaze of the viewing subject” as simultaneously observer but also co-creator of the seen landscape. Tomaszewski drew from, among other things, classical traditions, employing, for instance, the motif of Hercules at the crossroads. At the same time, he remained open to emerging literary trends and, more broadly, to the culture of the more mature later stages of the Age of Light.
Bibliografia
Aleksandrowicz Alina (1998), Szwajcarskie kontakty i inspiracje Izabeli Czartoryskiej, w: tejże, Izabela Czartoryska. Polskość i europejskość, Wydawnictwo UMCS, Lublin.
Banach Jerzy (1984), Hercules Polonus. Studium z ikonografii sztuki nowożytnej, PWN, Warszawa.
Bieńczyk Marek (2024), Leman [hasło], w: Atlas polskiego romantyzmu, https://nplp.pl/artykul/leman/ [dostęp: 16.08.2024].
Bończa Tomaszewski Dyzma (1822a), Pisma wierszem i prozą. Oryginalne i tłumaczone…, t. 1, N. Glücksberg, Warszawa.
OM – O Miltonie.
Bończa Tomaszewski Dyzma (1822b), Pisma wierszem i prozą. Oryginalne i tłumaczone…, t. 2, N. Glücksberg, Warszawa.
Ol – O lawie.
OSz – O Szwajcarii.
UnE – Uwagi nad Etną.
Ws – Wschód słońca widziany z brzegu Jeziora Genewskiego.
Bowring Jacky (2017), Defining melancholy, w: tejże, Melancholy and the Landscape. Locating sadness, memory and reflection in the landscape, Routledge, London.
Butterwick Richard (2022), Światło i płomień. Odrodzenie i zniszczenie Rzeczypospolitej, przeł. Michał Roniker, Wydawnictwo Literackie, Warszawa.
Chachulski Tomasz (2011), Elegijne przyjemności, w: Przyjemność w kulturze epoki rozumu, red. Teresa Kostkiewiczowa, DiG, Warszawa.
Cieński Marcin (2000), Pejzaże oświeconych. Sposoby przedstawiania krajobrazu w literaturze polskiej w latach 1770–1830, Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, Wrocław.
Cieński Marcin (2013), Melancholia jako droga ku wolności: między Karpińskim a Fredrą, w: tegoż, Literatura polskiego oświecenia. Studia, Universitas, Kraków.
Cieński Marcin (2014), Melancholia jako estetyka czy doświadczenie? O kilku polskich utworach z lat 1770–1830, w: Eklektyzmy, synkretyzmy, uniwersa. Z estetyki epoki oświecenia i romantyzmu, red. Agnieszka Ziołowicz, Roman Dąbrowski, Księgarnia Akademicka, Kraków.
Cuillé Tili Boon (2021), Introduction. The Spectacle of Nature, w: tejże, Divining Nature. Aesthetics of Enchantment in Enlightenment France, Stanford University Press, Stanford.
Curtius Ernst Robert (2009), Literatura europejska i łacińskie średniowiecze, przeł. i oprac. Andrzej Borowski, wyd. 3, Universitas, Kraków.
Eliade Mircea (2008), Święta przestrzeń a sakralizacja świata, w: tegoż, Sacrum a profanum. O istocie sfery religijnej, przeł. Bogdan Baran, Aletheia, Warszawa.
Gigante Denise (2016), Milton’s Spots: Addison on „Paradise Lost”, w: Milton in the Long Restoration, red. Blair Hoxby, Ann Baynes Coiro, Oxford University Press, Oxford.
Grześkowiak-Krwawicz Anna (1994), Dyzma Bończa Tomaszewski [hasło], w: Pisarze polskiego oświecenia, t. 2, red. Teresa Kostkiewiczowa, Zbigniew Goliński, IBL PAN, Warszawa.
Kant Immanuel (1999), Rozważania o uczuciu piękna i wzniosłości, przeł. Dariusz Pakalski, Mirosław Żelazny, w: tegoż, Pisma przedkrytyczne, Wydawnictwo Rolewski, Toruń.
Kant Immanuel (2004), Analityka wzniosłości, w: tegoż, Krytyka władzy sądzenia, przeł. Jerzy Gałecki, przekład przejrzał Adam Landman, wyd. 3, PWN, Warszawa.
Karpiński Franciszek (1993), O wymowie w prozie albo wierszu, w: Oświeceni o literaturze. Wypowiedzi pisarzy polskich 1740–1800, oprac. Teresa Kostkiewiczowa, Zbigniew Goliński, PWN, Warszawa.
Klibansky Raymond, Panofsky Erwin, Saxl Fritz (2009), Saturn i melancholia, Studia z historii, filozofii, przyrody, medycyny, religii oraz sztuki, przeł. Anna Kryczyńska, Universitas, Kraków.
Kolbuszewski Jacek (2015), „Co wadzi, póki lata nie zajdą leniwe…” Szkic o Alpach w literaturze polskiej (od Jana Kochanowskiego do Wacława Rolicz-Liedera), „Prace Literackie”, t. 55.
Kostkiewiczowa Teresa (1979), Klasycyzm, sentymentalizm, rokoko. Szkice o prądach literackich polskiego Oświecenia, PWN, Warszawa.
Kostkiewiczowa Teresa (1994), Inspiracje i motywy szwajcarskie w piśmiennictwie polskim XVIII wieku, w: tejże, Oświecenie. Próg naszej współczesności, Semper, Warszawa.
Kostkiewiczowa Teresa (1996), Odległe źródła refleksji o wzniosłości: co się stało między Boileau a Burke’em, „Teksty Drugie”, nr 2–3.
Kostkiewiczowa Teresa (2011), Przyjemność w XVIII wieku: perspektywa leksykologii, semantyki, estetyki, w: Przyjemność w kulturze epoki rozumu, red. Teresa Kostkiewiczowa, DiG, Warszawa.
Kowalczyk Małgorzata Ewa (2005), Obraz Włoch w polskim piśmiennictwie geograficznym i podróżniczym osiemnastego wieku, Wydawnictwo Adam Marszałek, Toruń.
Lovejoy Arthur Oncken (2009), Wielki łańcuch bytu. Studium historii pewnej idei z dodaniem tekstów „Historiografia idei”, „Obecne stanowiska i przeszła historia” oraz „Refleksje o historii idei”, przeł. Artur Przybysławski, wyd. 2 popr., słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Łysiak-Łątkowska Anna (2022), Wezuwiusz i Etna w relacjach Stanisława Kostki Potockiego, Juliana Ursyna Niemcewicza, Stanisława Staszica, „Almanach Historyczny”, t. 24.
Maciocha Agnieszka (2009), Burza natury. O nowym pejzażu oświeconych w polskich czasopismach, „Wschodni Rocznik Humanistyczny”, t. 6.
Marquard Odo (1994), Człowiek oskarżony i uwolniony od odpowiedzialności w filozofii XVIII stulecia, w: tegoż, Rozstanie z filozofią pierwszych zasad. Studia filozoficzne, przeł. Krystyna Krzemieniowa, Oficyna Naukowa, Warszawa.
Marquard Odo (2007), Aesthetica i anaesthetica. Też jako wprowadzenie, w: tegoż, Aesthetica i anaesthetica. Rozważania filozoficzne, przeł. Krystyna Krzemieniowa, Oficyna Naukowa, Warszawa.
Miller Peter N. (2008), Hercules at the Crossroads in the Seventeenth and Eighteenth Centuries: Neo-Stoicism Between Aristocratic and Commercial Society, w: République des Lettres, Republique des Arts, red. Christian Mouchel, Colette Nativel, Librairie Droz, Geneva.
Miziołek Jerzy (2004), „Sąd Parysa” jako wizja senna i „Herakles na rozstajnych drogach”. O najstarszych przedstawieniach humanistycznych w sztuce polskiej, w: tegoż, Inspiracje śródziemnomorskie. O wizji antyku w sztuce Warszawy i innych ośrodków kultury dawnej Polski, Neriton, Warszawa.
Oleńska Anna (2015), Boromejskie wyspy-ogrody na Lago Maggiore. Słowo o patrzeniu i widzeniu barokowych osobliwości, w: Artyści znad jezior lombardzkich w nowożytnej Europie. Prace dedykowane pamięci Profesora Mariusza Karpowicza, red. Renata Sulewska, Mariusz Smoliński, Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie, Instytut Historii Sztuki UW, Warszawa.
Pieńkos Andrzej (2000), Kultura spektaklu. Malarstwo katastrof wulkanicznych w oświeceniu, w: tegoż, Okropności sztuki. Nowoczesne obrazy rzeczy ostatecznych, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Pieńkos Andrzej (2021), Rewolucja plenerowa XVIII wieku? Relacje z narodzin pejzażu nowoczesnego, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Płuciennik Jarosław (2000), Retoryka wzniosłości w dziele literackim, Universitas, Kraków.
Rejman Zofia (2005), Świadomość literacka polskiego oświecenia. Wybrane problemy, Wydział Polonistyki Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.
Sinko Zofia (1992), Twórczość Johna Miltona w oświeceniu polskim, IBL PAN, Warszawa.
Starobinski Jean (2006), Wynalezienie wolności 1700–1789, przeł. Maryna Ochab, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Starobinski Jean (2017), Atrament melancholii, przeł. Krystyna Belaid, słowo/obraz terytoria, Gdańsk.
Wawrzonkowski Krzysztof (2010), Wyobraźnia i wzniosłość w koncepcji estetycznej Edmunda Burke’a, w: tegoż, Wyobraźnia i wzniosłość: teoriopoznawcze podstawy wybranych brytyjskich koncepcji estetycznych XVIII wieku, Tako, Toruń.
Woźniakowski Jacek (2011), Góry niewzruszone, w: tegoż, Pisma wybrane, t. 2: Słowa i obrazy. Sztuka, myśl o sztuce, kultura artystyczna wybór, wstęp i oprac. Nawojka Cieślińska-Lobkowicz, [wyd. 1 – 1964], Universitas, Kraków.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2025 Patrycja Bąkowska
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Bez utworów zależnych 4.0 Międzynarodowe.
Autorzy
Autorzy tekstów przyjętych do publikacji w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” są zobowiązani do wypełnienia, podpisania i odesłania na adres redakcji umowy o udzielenie nieodpłatnej licencji do utworów, z zobowiązaniem do udzielania sublicencji CC.
Zgodnie z umową, autorzy tekstów opublikowanych w czasopiśmie „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” udzielają Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji oraz zezwalają na użycie sublicencji Creative Commons Attribution-NoDerivatives 4.0 International (CC BY-ND 4.0).
Autorzy zachowują prawa do dalszego, swobodnego rozporządzania utworem.
Użytkownicy
Zainteresowani użytkownicy internetu uprawnieni są do korzystania z utworów opublikowanych od 2016 roku w „Poznańskich Studiach Polonistycznych. Serii Literackiej” pod następującymi warunkami:
- uznanie autorstwa – obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem, informacji, o autorstwie, tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, DOI) oraz samej licencji;
- bez tworzenia utworów zależnych – utwór musi być zachowany w oryginalnej postaci, nie można bez zgody twórcy rozpowszechniać np. tłumaczeń, opracowań.
Do wszystkich tekstów opublikowanych przed 2016 r. prawa autorskie są zastrzeżone.
Inne
Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).