Jak zachęcić studentów socjologii do antycypacji społecznej i prognostyki societas futura? Udział fantastyki socjologicznej w dydaktyce akademickiej
PDF

Słowa kluczowe

antycypacja społeczna
dydaktyka akademicka
fantastyka socjologiczna
analiza struktur i zmian społecznych

Jak cytować

Choczyński, M. (2023). Jak zachęcić studentów socjologii do antycypacji społecznej i prognostyki societas futura? Udział fantastyki socjologicznej w dydaktyce akademickiej. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny I Socjologiczny, 85(2), 253–267. https://doi.org/10.14746/rpeis.2023.85.2.18

Liczba wyświetleń: 199


Liczba pobrań: 137

Abstrakt

Tematem artykułu jest antycypacja społeczna, zawarta w dwóch odmiennych perspektywach – naukowej (prognostyka socjologiczna) oraz literackiej (fantastyka naukowa ze szczególnym uwzględnieniem jej subgatunku, czyli fantastyki socjologicznej). Skrzyżowanie tych dwóch obszarów poznawczych pozwoliło na ukazanie wieloaspektowości zmian struktur społecznych oraz ich potencjalnego kierunku czy też charakteru. Celem rozważań stała się zatem próba odpowiedzi na pytanie o status fantastyki socjologicznej w kontekście współczesnej socjologii, a także o możliwość jej wykorzystania w dydaktyce akademickiej. Prezentacja wybranych form „cybernetycznego modelarstwa” literackich społeczeństw przyszłości umożliwiła porównanie tych konstruktów z ustaleniami w zakresie konwencjonalnych nauk społecznych, w tym przede wszystkim w odniesieniu do czynników stratyfikacyjnych, zagadnień nierówności społecznych, a także wzajemnych relacji między ludźmi i zbiorowościami. Zasadniczym wnioskiem z tak przeprowadzonych analiz było określenie stopnia nasycenia narracji dzieł literackich prezentowanego obszaru przez elementy stricte socjologiczne, również dokładność w ich przedstawianiu oraz logiczne następstwo rozwoju. Bogactwo literatury social fiction wynika z wielu źródeł: utopistyki (zagadnień antyutopii i dystopii), dzieł postapokaliptycznych, futurologii czy tzw. historii alternatywnych. Dokonano także znacznego poszerzenia wolumenu dzieł z zakresu fantastyki socjologicznej, wychodząc poza znane powszechnie pozycje Jewgienija Zamiatina, Aldousa Huxleya, George’a Orwella czy też Janusza A. Zajdla i rozciągając ją na ukazujące się współcześnie powieści i komiksy czy też ekranizacje, zarówno filmowe, jak i serialowe. Dzięki zawartym w niniejszym studium analizom socjologowie mogą zastanowić się nad wykorzystaniem literackich antycypacji społecznych w dydaktyce – jako materiału porównawczego, a także stymulującego samą prognostykę socjologiczną.

https://doi.org/10.14746/rpeis.2023.85.2.18
PDF

Bibliografia

Bartkowiak, R. (2001). Rozwój ludności świata i prawa nim rządzące. Warszawa.

Becht, L., Filipkowski, P. (2018). Ćwiczenie wyobraźni socjologicznej: polska futurologia naukowa lat 70. XX wieku. Stan Rzeczy 1(14): 41–69. DOI: https://doi.org/10.51196/srz.14.3

Bell, D. (1974). The Coming of Post-Indistrial Society: A Venture in Social Forecasting. London.

Caillois, R. (1989). Science fiction. Tłum. B. Okólska. W: R. Handke, L. Jęczmyk, B. Okólska (red.), Spór o SF (s. 179–200). Poznań.

Castells, M. (2013). Społeczeństwo sieci. Tłum. M. Marody i in. Warszawa.

Comte, A. (1961). Metoda pozytywna w szesnastu wykładach. Tłum. W. Wojciechowska. Warszawa.

Comte, A. (2001). Rozprawa o duchu filozofii pozytywnej. Tłum. J. K. Wyd. 3. Kęty.

Ćwikła, P. (2006). Social fiction jako laboratorium eksperymentu społecznego. Przegląd Socjologiczny 55(2): 157–177.

Domański, H. (2007). Struktura społeczna. Wydanie nowe. Warszawa.

Eco, U. (1996). Nowe środki masowego przekazu a przyszłość książki. Tłum. A. Szymanowski. Warszawa.

Fiut, I.S., Habryń, M. (2001). Społeczność akademicka wobec możliwości wykorzystania Internetu w procesie pracy. W: L. Haber (red.), Mikrospołeczność informacyjna na przykładzie miasteczka internetowego Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie (s. 127–164). Kraków.

Harari, Y.N. (2018a). Homo deus. Krótka historia jutra. Tłum. M. Romanek. Kraków. DOI: https://doi.org/10.17104/9783406704024

Harari, Y.N. (2018b). Sapiens. Od zwierząt do bogów. Tłum. J. Hunia. Warszawa.

Jameson, F. (1971). Marxism and Form: Twentieth-Century Dialectical Theories of Literature. Princeton, NJ.

Jameson, F. (2011). Archeologie przyszłości. Pragnienie zwane utopią i inne fantazje naukowe. Tłum. M. Płaza, M. Frankiewicz, A. Miszk. Kraków.

Kaszkowiak, Ł. (2020). Społeczny świat polskiego fandomu fantastycznego. Gdańsk.

Kochanowicz, J. (2010). Consumption in the preindustrial and industrial period: a comment on research problems and approaches. Acta Poloniae Historica 102: 89–100.

Krawczyk, S. (2015). Socjologia literatury fantastycznej w polskim i anglosaskim obiegu akademickim. W: A. Gemra, A. Mazurkiewicz (red.), Literatura i kultura popularna: badania i metody (s. 37–46). Wrocław.

Krzysztofek, K. (2018). Prévoir – savoir – pouvoir czyli od przewidywania do wiedzy i władzy. Stan Rzeczy 1(14): 17–39. DOI: https://doi.org/10.51196/srz.14.2

Kumor, P. (2010). Zależność nierówności płac od poziomu rozwoju gospodarczego. Gospodarka Narodowa 7/8: 45–62. DOI: https://doi.org/10.33119/GN/101156

Lem, S. (1970). Fantastyka i futurologia. Tom 1. Kraków.

Leś, M.M. (2008). Fantastyka socjologiczna. Poetyka i myślenie utopijne. Białystok.

Lisowska-Magdziarz, M. (2017). Fandom dla początkujących. Część I: Społeczność i wiedza. Kraków.

Mazurkiewicz, A. (2011). Między fantastyką i aluzją. SOCIAL FICTION jako kryptopolityczny nurt polskiej literatury lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku. Acta Universitatis

Lodziensis. Folia Litteraria Polonica 14(2): 178–191. http://hdl.handle.net/11089/2272

Niewiadowski, A. (1992). Literatura fantastycznonaukowa. Warszawa.

Niewiadowski, A., Smuszkiewicz, A. (1990). Leksykon polskiej literatury fantastyczno-naukowej. Poznań.

Odija, D. (red.) (2022). UTOPAY. Antologia opowiadań futurystycznych. Warszawa.

Orwell, G. (2017). Rok 1984. Tłum. T. Mirkowicz. Warszawa.

Ossowski, S. (1986). O strukturze społecznej. Warszawa.

Pareto, V. (1994). Uczucia i działania. Fragmenty socjologiczne. Tłum. M. Dobrowolska, M. Rozpędowska, A. Zinserling. Warszawa.

Rifkin, J. (2001). Koniec pracy. Schyłek siły roboczej na świecie i początek ery postrynkowej. Tłum. E. Kania. Wrocław.

Sadowski, Z. (2006). Granice wzrostu – nowa ocena sytuacji. Przyszłość 1: 9–25.

Siuda, P. (2012). Kultury prosumpcji. O niemożności powstania globalnych i ponadpaństwowych społeczności fanów. Warszawa.

Sorokin, P.A. (1937). Social and Cultural Dynamics. Vol. 1. New York.

Standing, G. (2014). Prekariat. Nowa niebezpieczna klasa. Tłum. K. Czarnecki, P. Kaczmarski, M. Karolak. Warszawa.

Stefaniuk, M. (2001). Teoria elit Vilfreda Pareta. Lublin.

Sztompka, P. (1983). Zmiana strukturalna społeczeństwa: szkic teorii. Studia Socjologiczne 2(89): 125–151.

Walczak-Duraj, D. (2019). Praca a nowe technologie. W kierunku transgresji etycznej i pracy nieodpłatnej w gospodarce cyfrowej. Przegląd Socjologiczny 68(3): 71–94.

Szulczewski, G. (2018). W poszukiwaniu sensu życia w świecie bez pracy. W: J. Czarzasty, C. Kliszko (red.), Świat (bez) pracy. Od fordyzmu do czwartej rewolucji przemysłowej. Monografia dedykowana profesorowi Juliuszowi Gardawskiemu (s. 31–51). Warszawa.

Świrek, K. (2018). Karol Marks i problem przyszłości. Stan Rzeczy 1(14): 203–225. DOI: https://doi.org/10.51196/srz.14.10

Wallerstein, E. (2007). Analiza systemów-światów. Wprowadzenie. Tłum. K. Gawlicz, M. Starnawski. Warszawa.

Wesołowski, W. (1962). Studia z socjologii klas i warstw społecznych. Warszawa.

Wnuk-Lipiński, E. (2004). Science-fiction jako opis socjologiczny. Newsweek.pl, http://www.newsweek.pl/science-fiction-jako-opis-socjologiczny,45744,1,1.html [dostęp: 8.05.2022].

Wróbel, A. (2018). Totalitaryzm a funkcjonalistyczna utopia. Wątki systemowe w twórczości Janusza A. Zajdla. Acta Universitatis Wratislaviensis 40(4): 81–96. DOI: https://doi.org/10.19195/2300-7249.40.4.5

Wróbel, Ł. (2000). Polska fantastyka socjologiczna. https://www.tolkien.com.pl/hobbickanorka/artykuly/socj.html [dostęp: 20.04.2022].

Zacher, L.W. (2007). Transformacje społeczeństw od informacji do wiedzy. Interdyscyplinarne wykłady, wpływ techniki i globalizacji. Warszawa.

Zajdel, J.A. (2004). Limes inferior. Warszawa.

Znaniecki, F. (1934/2001). Ludzie teraźniejsi a cywilizacja przyszłości. Wyd. 3. Warszawa.