Zasada rządów prawa jako fundament pokojowego doskonalenia społecznego ładu
PDF

Słowa kluczowe

rządy prawa
liberalna demokracja
ład społeczny
współdzielona suwerenność
instrumentalizm prawny

Jak cytować

Godłów-Legiędź, J. (2024). Zasada rządów prawa jako fundament pokojowego doskonalenia społecznego ładu. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny I Socjologiczny, 86(1), 5–21. https://doi.org/10.14746/rpeis.2024.86.1.01

Liczba wyświetleń: 144


Liczba pobrań: 128

Abstrakt

W artykule przedstawiano argumenty za tezą, że zasada rządów prawa może stanowić fundament ładu społecznego zarówno z perspektywy poszczególnych krajów, jak i porządku światowego. Argumentacja oparta jest na analizie interpretacji doktryny rule of law, treści dokumentów Organizacji Narodów Zjednoczonych i Unii Europejskiej oraz na krytyce instrumentalizmu prawnego. Z licznych dokumentów ONZ i UE wynika, że istnieje wola wykorzystania rule of law do budowa nią światowego pokoju oraz świadomość, że pokojowe współistnienie wymaga zmiany podejścia do suwerenności narodowej. Zasada pełnej niezależności powinna ustąpić instytucji współdzielenia suwerenności. Ale istnieje głęboki rozziew między doktryną rządów prawa a funkcjonowaniem systemów prawnych, nie tylko w niedojrzałych demokracjach, lecz także w postrzeganych za ostoję liberalnej demokracji Stanach Zjednoczonych. Instrumentalne traktowanie prawa podkopuje wiarę w sprawiedliwość i prowadzi do degeneracji instytucji i kryzysu liberalnej demokracji. Zarówno procesy legislacyjne, jak i praktyka prawnicza odbiegają często od reguł dobrego prawa sformułowanych przez Fullera. Przykłady nagannych praktyk legislacyjnych oraz spory o praworządność w UE świadczą o dużej wadze rule of law w ujęciu formalistycznym. Związek między przestrzeganiem zasad Fullera i celami moralnymi jest silniejszy, niż sądzą krytycy formalistycznej wersji doktryny rządów prawa.

https://doi.org/10.14746/rpeis.2024.86.1.01
PDF

Bibliografia

Anastasiou, H. (2007a). The EU as peace building system: Deconstructing nationalism in an era of globalization. International Journal of Peace Studies, 12(2): 31–50. https://www.jstor.org/stable/41852961

Anastasiou, H. (2007b). Nationalism as a deterrent to peace and interethnic democracy: the failure of nationalist leadership from the Hague talks to the Cyprus Referendum. International Studies Perspectives, 8(2), 190–205. https://www.jstor.org/stable/44214614 DOI: https://doi.org/10.1111/j.1528-3585.2007.00280.x

Atkinson, A. (2017). Nierówności. Co da się zrobić? (M. Ratajczak i M. Szlinder, tłum.). Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Bagiński, K. (2017, 21 lutego). Kto tak naprawdę zarobi na wycince drzew. Czyli komu robi dobrze minister Szyszko. INN.Poland. https://innpoland.pl/133143,kto-tak-naprawde-zarobi-na-wycinece-czyli-jak-szyszko-robi-dobrze-deweloperom-i-lasom-panstwowym

Bard, P., i Kazai, V. Z. (2022). Enforcement of a formal conception of the rule of law as a potential way forward to address backsliding: Hungary as a case study. Hague Journal on the Rule of Law, 14(2), 165–193. DOI: https://doi.org/10.1007/s40803-022-00182-w

Behar-Villegas, E. (2022). Absurda lex, sed lex? Public value and the decay of the Rule of Law: A conceptual perspective. Economics and Business Review, 8(3), 7–26. DOI: https://doi.org/10.18559/ebr.2022.3.2

Bleiker, Ch, i Krupanski, M. (2012). The Rule of Law and security sector reform: Conceptualising a complex relationship. https://dcaf.ch/sites/default/files/publications/documents/SSR%20and%20ROL3%20ONLINE%20VERSION.pdf DOI: https://doi.org/10.5334/bbp

Carothers, T. (1998). The Rule of Law revival. Foreign Affairs, 77(2), 95–106. DOI: https://doi.org/10.2307/20048791

Carothers, T. (2002). The end of the transition paradigm. Journal of Democracy, 13(1), 5–21. https://www.journalofdemocracy.org/articles/the-end-of-the-transition-paradigm/ DOI: https://doi.org/10.1353/jod.2002.0003

Carothers, T. (2009). Rule of law temptations. The Fletcher Forum of World Affairs, 33(1), 49–61. https://www.jstor.org/stable/45289461

Chmielecka, A., i Szulc A. (2020). Analiza wypływu zmian wprowadzonych przez ustawę „Polski Ład” na obciążenia podatkowo-składkowe podmiotów sektora MMP. Przestrzeń, Ekonomia, Społeczeństwo, 18(II): 73–99. http://cejsh.icm.edu.pl/cejsh/element/bwmeta1.element.ojs-doi-10_23830_18_II_2020_7399

Deinhammer, R. (2019). Rule of law: Its virtues and limits. Obnovljeni život, 74(1), 33–44. DOI: https://doi.org/10.31337/oz.74.1.3

Dumbrava, H. (2021). The rule of law and the EU’s response mechanisms in case of violation: a Romanian Case Study. ERA Forum, 22, 437–452. DOI: https://doi.org/10.1007/s12027-021-00682-6

Eatwell, R., i Goodwin M. (2020). Narodowy populizm. Zamach na liberalną demokrację (W. Kurylak, tłum.). Wydawnictwo Sonia Draga Post factum.

Epstein, L., Lindstädt, R., Segal, J., i Westerland, Ch. (2006). The changing dynamics of Senate voting on Supreme Court nominees. The Journal of Politics, 68(2), 296–307. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1468-2508.2006.00407.x

Frank, L. (1944). What is social order. American Journal of Socjology, 49(5), 470–477. DOI: https://doi.org/10.1086/219463

Fuller, L. (1969). The morality of law: Revised Edition. Yale University Press. http://mguntur.id/files/ebook/ebook_1605607075_e2bf730c3254db5d74fc.pdf

Fuller, L. (1978). Moralność prawa (S. Amsterdamski, tłum.). Państwowy Instytut Wydawniczy.

Gans-Morse, J. (2017). Property rights in post-Soviet Russia: Violence, corruption, and the demand for law. Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/9781316650110

Gans-Morse, J. (2004). Searching for transitologists: Contemporary theories of post-communist transitions and the myth of a dominant paradigm. Post-Soviet Affairs, 20(4), 320–349. DOI: https://doi.org/10.2747/1060-586X.20.4.320

Godłów-Legiędź, J. (2020). Polska transformacja w świetle sporów o rynek, sprawiedliwość i ekonomię. Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. DOI: https://doi.org/10.18778/8220-077-5

Gorzym-Wilkowski, W. (2021). „Lex Deweloper” a ład przestrzenny. Annales Universitatis Mariae Curie-Skłodowska Lublin – Polonia. Sectio B, 76, 278–290. DOI: https://doi.org/10.17951/b.2021.76.0.277-290

Graeber, D. (2016). Utopia regulaminów. O technologii, tępocie i ukrytych rozkoszach biurokracji (M. Jedliński, tłum.). Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Grant Thornton. (2022). Barometr prawa. Analiza stabilności otoczenia prawnego w polskiej gospodarce. https://grantthornton.pl/publikacja/legislacyjne-pendolino-wykoleilo-polski-lad/

Grant Thornton. (2023). Barometr prawa. Analiza stabilności otoczenia prawnego w polskiej gospodarce. https://grantthornton.pl/publikacja/legislacyjny-ekspres-pedzi-ale-na-ekologicznym-paliwie/

Haidt, J. (2014). Prawy umysł. Dlaczego dobrych ludzi dzieli religia i polityka? (A. Nowak-Młynikowa, tłum.). Smak Słowa.

Hayek, F. (2003). Droga do zniewolenia (M. Kuniński, tłum.). Wydawnictwo Arcana.

Hayek, F. (2006). Konstytucja wolności (J. Stawiński, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Horwitz, M. J. (1977). The Rule of Law: An unqualified human good? Yale Law Journal 86(3), 560–566. http://hdl.handle.net/20.500.13051/15754 DOI: https://doi.org/10.2307/795801

Irwin, D. A. (2014). Adam Smith’s “tolerable administration of justice” and the Wealth of Nations. Scottish Journal of Political Economy, 67(3), 231–247. DOI: https://doi.org/10.1111/sjpe.12229

Ivanova, E. (2021, 14 marca). Bodnar był przeciwny „lex Obajtek”. „Narusza prawo do sądu”. Archiwum Osiatyńskiego. https://archiwumosiatynskiego.pl/wpis-w-debacie/bodnar-byl-przeciwny-lex-obajtek-narusza-prawo-do-sadu/

Jóźwiak, V. (2023, 10 marca), Zastosowanie mechanizmu warunkowości UE wobec Węgier. Biuletyn PISM, 26(2647). https://www.pism.pl/publikacje/zastosowanie-mechanizmu-warunkowosci-uewobec-wegier

Kęskrawiec, M. (2021, 17 grudnia). Lex TVN: nagły atak. Tygodnik Powszechny. https://www.tygodnikpowszechny.pl/nagly-atak-na-tvn-170131

Kieżun, W. (2013). Patologia transformacji. Poltex.

Kornai, J. (2015). Hungary’s u-turn: Retreating from democracy. Journal of Democracy, 26(3), 34–48. https://www.journalofdemocracy.org/articles/hungarys-u-turn-retreating-from-democracy/ DOI: https://doi.org/10.1353/jod.2015.0046

Kranz, J. (2015). Pojęcie suwerenności we współczesnym prawie międzynarodowym. Elipsa.

Krasner, S. (2001). Abiding sovereignty. International Political Science Review, 22(3), 229–251. https://www.jstor.org/stable/1601484 DOI: https://doi.org/10.1177/0192512101223002

Krasner, S. D. (2004). The hole in the whole: Sovereignty, shared sovereignty, and international law. Michigan Journal of International Law, 25(4), 1075–1101. https://repository.law.umich.edu/mjil/vol25/iss4/15/

Krastew I., i Holmes, S. (2020). Światło, które zgasło. Jak Zachód zawiódł swoich wyznawców? (A. Paszkowska, tłum.). Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Kwaśnicki, R. L. (2023, 7 lutego). Nowelizacja kodeksu to nie żadne lex Obajtek. Rzeczpospolita. https://www.rp.pl/opinie-prawne/art37911141-radoslaw-l-kwasnicki-nowelizacja-kodeksu--to-nie-zadne-lex-obajtek

Levitsky, S., i Ziblatt, D. (2021). Tak umierają demokracje (O. Łabendowicz, tłum.). Fundacja Liberte!

Lührmann, A., i Lindberg, S. (2019). A third wave of autocratization is here: What is new about it? Democratization, 26(7), 1095–1113. DOI: https://doi.org/10.1080/13510347.2019.1582029

MacIntyre, A. (2007). After virtue: A study in moral theory. University of Notre Dame Press

Mahoney, P. G. (2017). Adam Smith, prophet of law & economics. Journal of Legal Studies, 46(1), 207–236. https://www.jstor.org/stable/26457191 DOI: https://doi.org/10.1086/691629

Michałek, W. (2022). Opis prac legislacyjnych prowadzonych w ramach społeczno-gospodarczego programu pod nazwą Polski Ład. W: Polski Bezład Legislacyjny Rządowy i parlamentarny proces legislacyjny w pierwszych dwóch latach IX kadencji (15 listopada 2019–15 listopada 2021). XIV raport Obywatelskiego Forum Legislacji (s. 49–56). Fundacja Batorego.

Misztal, J. (2023, 17 stycznia). Bezkarność za fuzję Orlenu i Lotosu? To bardzo możliwe. Bankier.pl. https://www.bankier.pl/wiadomosc/Bezkarnosc-za-fuzje-Orlenu-i-Lotosu-To-bardzo-mozliwe-8473264.html

Moller, J., i Skaaning, S. (2012). Systematizing thin and thick conceptions of the Rule of the Law. Justice System Journal, 33(2), 136–153. https://www.jstor.org/stable/23268811

Morlino, L., i Quaranta, M. (2016). What is the impact of the economic crisis on democracy? Evidence from Europe International Political Science Review, 37(5), 618–633. DOI: https://doi.org/10.1177/0192512116639747

Mounk, Y. (2019). Lud kontra demokracja. Dlaczego nasza wolność jest w niebezpieczeństwie i jak ją ocalić (K. Gucio i T. Sawczuk, tłum.). Biblioteka Kultury Liberalnej.

Müller, J. W. (2017). Co to jest populizm? (M. Sutowski, tłum.). Wydawnictwo Krytyki Politycznej.

Murphy, C. (2005). Lon Fuller and the moral value of the rule of law. Law and Philosophy, 24(3), 239–262. https://www.jstor.org/stable/30040345 DOI: https://doi.org/10.1007/s10982-004-7990-3

Oakeshott, M. (1983). On history and other essays. Basil Blackwell.

Pawłowski, S. (2021). Zasada trójpodziału władzy a tzw. specustawy inwestycyjne konkretnego celu – refleksje w przedmiocie granic pomiędzy stanowieniem a stosowaniem prawa. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 83(3), 21–34. DOI: https://doi.org/10.14746/rpeis.2021.83.3.2

Pech, L. (2022). The Rule of Law as a well‑established and well‑defined principle of EU Law. Hague Journal on the Rule of Law, 14(2–3), 107–138. DOI: https://doi.org/10.1007/s40803-022-00176-8

Pech, L., i Bard, P. (2022). The Commission’s Rule of Law Report and the EU monitoring and enforcement of Article 2 TEU Values. https://www.europarl.europa.eu/RegData/etudes/STUD/2022/727551/IPOL_STU(2022)727551_EN.pdf DOI: https://doi.org/10.2139/ssrn.4100083

Pieczewski, A. (2013). Federalizacja Unii Europejskiej. Przesłanki i bariery. W: M. Kalinowski i A. Pieczewski (red.), Polityczna kreacja ładu ekonomicznego. Teoria i praktyka (s. 157–174). Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego. http://dx.doi.org/10.18778/7525-868-4 DOI: https://doi.org/10.18778/7525-868-4

Piketty, T. (2015). Kapitał XXI wieku (A. Bilik, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Polanowska-Sygulska, B. (2012). Między filozofią polityczną a filozofią prawa. Księgarnia Akademicka. Ośrodek Myśli Politycznej.

Rawls, J. (1994). Teoria sprawiedliwości (M. Panufnik, J. Pasek i A. Romaniuk, tłum.). Wydawnictwo Naukowe PWN.

Rotfeld, A. (2017). Porządek międzynarodowy. W poszukiwaniu nowych reguł. Polskie Bractwo Kawalerów Gutenberga.

Selleck, S. (2016, 26 April). Fundraising a top priority mandate to D.C. politicians. Pobrane z: https://www.termlimits.com/congress-fundraising-priority/

Siedlecka, E. (2023, 30 stycznia). Lex Kaczyński, czyli przeproś się sam. Polityka. https://www. polityka.pl/tygodnikpolityka/kraj/2199768,1,lex-kaczynski-czyli-przepros-sie-sam.read

Stromseth, J., Wippman, D., i Brooks, R. (2006). Can might make rights? Building the rule of law after military interventions. Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511803086

Szadok-Bratuń, A. (2021). Fullerowski paradygmat (nie)dobrego prawa i jego aktualność hic et nunc. Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem, 43(2), 295–316. DOI: https://doi.org/10.19195/2300-7249.43.2.19

Szuleka, M., Wolny, M., i Szwed, M. (2016). Kryzys konstytucyjny w Polsce 2015–2016. Helsińska Fundacja Praw Człowieka. https://archiwumosiatynskiego.pl/images/2017/10/HFPC-Kryzys-konstytucyjny-w-Polsce-2015-2016.pdf

Tamanaha, B. (2006). Law as a means to an end: Threat to the rule of law. Cambridge University Press. DOI: https://doi.org/10.1017/CBO9780511511073

Zielonka, J. (2018). Kontrrewolucja. Liberalna Europa w odwrocie. Wydawnictwo Naukowe PWN