Słowa kluczowe
teoria kompleksowości
planowanie rozwoju miast
koncepcje rozwoju miasta
zagospodarowanie przestrzenne
Jak cytować
Abstrakt
Artykuł jest subiektywnie zestawionym zbiorem wybranych zagadnień, jakie zaliczyć można do podstaw metodologicznych badania miast oraz planowania ich rozwoju i zagospodarowania przestrzennego. Punktem wyjścia jest zaprezentowanie systemowej natury miasta oraz wskazanie przykładów miasta w ujęciu systemowym. W tym kontekście ważne było ukazanie przejścia od klasycznego ujęcia systemowego miasta, budowanego na założeniach ogólnej teorii systemów do teorii kompleksowości. Nawiązaniem do procesów planowania było przedstawienie zbioru pewnych zasad postępowania w procedurze planowania rozwoju i zagospodarowania przestrzennego miast nazwanych pryncypiami, których uwzględnienie może uczynić proces racjonalnym, efektywnym, opartym na wiedzy naukowej i realiach rzeczywistości. Tekst kończy omówienie wybranych koncepcji lub modeli miast przyszłości.
Bibliografia
Ackoff R.L. 1969. Decyzje optymalne w badaniach stosowanych. PWN, Warszawa.
Allen G., Carmichel S., Dol M., Kempten A., Kramer M (red.). 2007. MILU: Multifunctional Intensive Land Use. Principles, Practices, Proects and Policies, Gouda. The Habiforuj Foundation.
Allen P.M. 1982. Self-organization in the urban systems. [W:] C. Schieve, P.M. Allen (red.), Self-Organization and Dissipative Structures. University of Texas Press, New York, s. 132-158. DOI: https://doi.org/10.7560/703544-008
Banaszak M., Dzięcielski M., Nijkamp P., Ratajczak W. 2015. Self-Organization in spatial systems: From fractal chaos to regular patterns and vice versa. PLOS ONE, 10(9). DOI: https://doi.org/10.1371/journal.pone.0136248
Barnett J. 1982. An introduction to urban design. Harper & Row, New York.
Barbour J. 1984. Mity, modele, paradygmaty. Znak, Kraków.
Batty M. 2005. Cities and Complexity. The MIT Press, Cambridge, MA.
Batty M. 2009a. Urban Modeling. Elsevier, London. DOI: https://doi.org/10.1016/B978-008044910-4.01092-0
Batty M. 2009b. Cities as a complex systems: Scaling, interaction, networks, dynamics and urban morphology. UCL Working Paper Series, London, 131, 8: 1-62.
Batty M. 2009c. Generating cities: from the bottom up using Complexity theory for effective design. [W:] K. Alexion, J. Johnson, T. Zamenopoulos (red.), Embracing Complexity Design. Routledge, London, s. 2-18.
Batty M. 2009d. Complexity And Emergence in City Systems: Implications For Urban Planning. Malaysian Journal of Environmental Management, 10(1): 15-32.
Batty M. 2010. Complexity in city systems: Understanding, Evolution and Design. Routledge, London.
Batty M., Marshall S. 2012. The origins of complexity theory in cities and planning. [W:] J. Portugali, H. Meyer, E. Stolk (red.), Complexity Theories of Cities Have Come of Age. Springer, Berlin, s. 21-46. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-642-24544-2_3
Bergh van den J.C.J.M., Nijkamp P. 1991. Aggregative dynamic economic-ecological model for sustainable development. Environment and Planning A, 23: 1409-1428. DOI: https://doi.org/10.1068/a231409
Bertalanffy von L. 1950. An Outline of General System Theory. British Journal of the Philosophy of Science, 1: 134-165. DOI: https://doi.org/10.1093/bjps/I.2.134
Bertalanffy von L. 1968. General System Theory: Foundations, Development.
Bourne L. 2001. The urban sprawl debate. Myths, realities and Hidden Agenda. Plan Canada, 41(4): 26-28.
Braun G., Scott J. 2004. News from the urban front: dressing social innovation in urban and regional management. [W:] M. Pak, D. Rebernik (red.), Cities in transition. Department of Geography. Faculty of Arts, University of Ljublana, Dela, 2: 15-26. DOI: https://doi.org/10.4312/dela.21.15-26
Brzuchowska J., Litwińska E., Ossowicz T., Sławski J., Zipser T. 1994. Model symulacyjno-decyzyjny ORION. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław.
Carmona M., Tiesdell S. (red.) 2007. Urban Design Reader. Architectural Press of Elsevier Press. Elsevier, Amsterdam. DOI: https://doi.org/10.4324/9780080468129
Carpenter S.R., Walker B.H., Anderies J.M., Abel N. 2001. From metaphor to measurement: Resilience of what to what? Ecosystems, 4: 765-781. DOI: https://doi.org/10.1007/s10021-001-0045-9
Changizi M.A., Destefano M. 2009. Common scaling laws for city highway systems and the mammalian neocortex. Complexity. DOI: https://doi.org/10.1002/cplx.20288
Chojnicki Z. 1966. Zastosowanie modeli grawitacji i potencjału w badaniach przestrzenno-ekonomicznych. Studia Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 14. Chojnicki Z. 1971. Model wzajemnych zależności między systemem społeczno-ekonomicznym a środowiskiem przyrodniczym. Poznańskie Roczniki Ekonomiczne, PTPN, Poznań.
Chojnicki Z. 1974. Podstawowe założenia modelu systemu przestronnego miast. Miasto, 9: 1-5.
Chojnicki Z. 1988. Terytorialny system społeczny. Biuletyn KPZK PAN, 138: 29-49.
Chojnicki Z. 1989. Koncepcja terytorialnego systemu społecznego. Przegląd Geograficzny, 60(3): 491-510.
Chojnicki Z. 1996. Region w ujęciu geograficzno-systemowym. [W:] T. Czyż (red.), Podstawy regionalizacji geograficznej. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, s. 7-44.
Chojnicki Z. 1999. Koncepcja terytorialnego systemu społecznego. [W:] T. Czyż (red.), Podstawy metodologiczne i teoretyczne geografii. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Chojnicki Z. 2011. Systemy społeczne jako przedmiot geografii społeczno-ekonomicznej. [W:] L. Mierzejewska, M. Wdowicka (red.), Współczesne problemy rozwoju miast i regionów. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, s. 31-47.
Cumming G.S. 2011. Spatial resilience: Integrating landscape ecology, resilience, and sustainability. Landscape Ecology, 26(7): 899-909. DOI: https://doi.org/10.1007/s10980-011-9623-1
Czyż T. (red.) 1966. Podstawy regionalizacji geograficznej. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Dale G.C. 2003. Smart growth. Planning Commissioners Journal, 50.
Deakin M. 2013. Creating Smarter Cities. Routledge, New York-London. DOI: https://doi.org/10.4324/9781315873244
Desouza K.C., Flanery T.H. 2013. Designing, planning, and managing resilient cities: A conceptual framework. Cities, 35: 89-99. DOI: https://doi.org/10.1016/j.cities.2013.06.003
Downs A. 2001. What does smart growth really mean? Planning, 64(4): 20-25.
Duany A., Plater-Zyberk E., Alminana R. 2003. The new civic art: Elements of town planning. Rizzoli Publ.
Duany A., Plater-Zyberk E., Speck J. 2001. Suburban nation: The rise and the decline of the American dream. North Point Press, New York.
Ganti T. 2003. The principles of life. Oxford University Press, New York. DOI: https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198507260.001.0001
Gehl J. 2009. Życie między budynkami. Użytkowanie przestrzeni publicznych. Wydawnictwo RAM, Kraków.
Gehl J. 2010. Cities for people. Island Press, Washington D.C.
Godschalk D.R. 2003. Urban hazard mitigation: Creating resilient cities. Nat. Hazards Rev., 4: 136-143. DOI: https://doi.org/10.1061/(ASCE)1527-6988(2003)4:3(136)
Gzell S. 2015. Europejskie miasto potrzebuje pomocy. Wiadomości Konserwatorskie, 43: 33-43.
Haken H. 1993. Synergetic as a theory of creativity and its planning. [W:] A.E. Andersson, D.F. Batten, K. Kobayashi, K. Yoshikawa (red.), The cosmo-creative society: Logistical networks in dynamic economy. Springer Verlag, Berlin.
Holland J.H. 2014. Complexity. A very short introduction. Oxford University Press. DOI: https://doi.org/10.1093/actrade/9780199662548.001.0001
Horst A. 1976. Ekologia człowieka. Wiedza Powszechna, Warszawa.
Jacobs J. 1961. The Death and Life of Great American Cities. Random House and Vintage Books, New York.
Kunicki-Goldfinger W.J.H. 1978. Podstawy biologii. PWN, Warszawa.
Larice M., Mac Donald E. (red.) 2007. The urban design reader. Routledge, New York.
Lynch K. 1960. The image of city. MIT Press, Cambridge.
Macias A. 2008. Badanie przepływów materii i energii w krajobrazie miejskim. Klasyfikacja krajobrazu. Teoria i praktyka. Problemy Ekologii Krajobrazu, 20: 243-250.
Mierzejewska L. 2009. Rozwój zrównoważony miasta: aspekty poznawcze i praktyczne. Wydawnictwo Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań.
Mierzejewska L. 2011. W poszukiwanie nowych modeli rozwoju miast. Studia Miejskie, 4: 81-94.
Mierzejewska L. 2017. Sustainable Development of a City: Systemic Approach. Problemy Ekorozwoju – Problems Of Sustainable Development, 12(1): 71-78.
Mierzejewska L., Parysek J. 2020. Porządne miasto porządnych mieszkańców. Studia Miejskie, 39: 11-27. DOI: https://doi.org/10.25167/sm.2064
Mierzejewska L., Sikorska-Podyma K., Wdowicka M., Lechowska E., Modrzewski B. 2020. City resilience – aspekty planistyczne. Rozwój Regionalny i Polityka Regionalna, 50: 85-101. DOI: https://doi.org/10.14746/rrpr.2020.50.06
Mierzejewska L., Śliwowska J.H., Lechowska E., Wdowicka M., Szejnfeld M., Modrzewski B., Sikorska-Podyma K., Pawlak N., Grzęda E. 2025. How does understanding the response mechanism in inhabitants help us build a resilient city. Quaestiones Geographicae, 4(14): 45-58. DOI: https://doi.org/10.14746/quageo-2025-0038
Modrzewski B. 2012. Urban design. Pojęcie i metody. [W:] J. Parysek (red.), Kształtowanie przestrzeni miejskiej. Aspekty teoretyczne i praktyczne. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Pedagogiczno-Artystyczny, Poznań-Kalisz, s. 58-78.
Montgomery C. 2015. Miasto szczęśliwe. Jak zmienić nasze życie, zmieniając nasze miasta. Wydawnictwo Wysoki Zamek, Kraków.
Moroni S. 2007. Planning, liberty and the rule of law. Planning Theory, 6(2): 146-163. DOI: https://doi.org/10.1177/1473095207077586
Moroni S., Chiffi D. 2021. Complexity and Uncertainty: Implications for Urban Planning. [W:] J. Portugali (red.), Handbook on Cities and Complexity. Edward Elgar Publishing, Cheltenham, UK. DOI: https://doi.org/10.4337/9781789900125.00027
Moroni S., Cozzolino S. 2019. Action and the city: Emergence, complexity, planning. Cities, 90: 42-51. DOI: https://doi.org/10.1016/j.cities.2019.01.039
Nam T., Pardo T. 2011. Conceptualizing smart city with dimensions of technology, people and institutions. The Proceedings of the 12th Annual International Conference on Digital Government Research, s. 282-291. DOI: https://doi.org/10.1145/2037556.2037602
Neirotti P., De Marco A., Cagliano A., Mangano G., Scorrano F. 2014. Current trends in Smart Cities initiatives: Some stylised facts. Cities, 38: 25-36. DOI: https://doi.org/10.1016/j.cities.2013.12.010
Nieszczerzewska M. 2020. Czy miasto jeszcze może być szczęśliwe? Na marginesie książki Charlesa Montgomery’ego. Przegląd Kulturoznawczy, 4(46): 406-423. DOI: https://doi.org/10.4467/20843860PK.20.036.12840
Nowicka K. 2015. Smart city, miasto przyszłości. Gospodarka Materiałowa i Logistyka, 1233: 2-6.
Odum E. 1982. Podstawy ekologii. Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, Warszawa.
Parysek J. 1986. Planowe kształtowanie środowiska człowieka. [W:] A. Kamzowa (red.), Ochrona zabytków a gospodarka przestrzenna Polski. Biuletyn Informacyjny, 52. Problem międzyresortowy „Podstawy Przestrzennego Zagospodarowania Kraju”, s. 33-45.
Parysek J. 1997. Podstawy gospodarki lokalnej. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza, Poznań.
Parysek J. 2003. Ład przestrzenny jako kategoria pojęciowa i planistyczna. [W:] T. Ślęzak, Z. Zioło (red.), Społeczno-gospodarcze i przyrodnicze aspekty ładu przestrzennego. Biuletyn Komitetu Przestrzennego Zagospodarowania Kraju PAN, 205: 111-126.
Parysek J. 2005. Miasta polskie na przełomie XX i XXI wieku: rozwój i przekształcenia strukturalne. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Parysek J. 2006. Wprowadzenie do gospodarki przestrzennej. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań.
Parysek J. 2012. Współczesne miasta i problemy ich funkcjonowania i rozwoju. [W:] J. Parysek (red.), Kształtowanie przestrzeni miejskiej. Aspekty teoretyczne i praktyczne. Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Wydział Pedagogiczno-Artystyczny, Poznań-Kalisz, s. 9-57.
Parysek J. 2014. Life of the city. [W:] L. Mierzejewska, J. Parysek (red.), Cities in a Complex World: Problems, Challenges and Prospects. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań, s. 213-224.
Parysek J. 2015. Miasto w ujęciu systemowym. Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny, 77(1): 27-53. DOI: https://doi.org/10.14746/rpeis.2015.77.1.3
Parysek J. 2018. Miasto i jego życie: o pewnym podejściu do badania miasta oraz planowania jego rozwoju i zagospodarowania. [W:] J. Modrzewski, A. Matysiak-Błaszczyk, E. Włodarczyk (red.), Środowisko uczestnictwa społecznego jednostek, kategorii i grup. Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań-Kalisz.
Parysek J. 2019a. Poznań School of Socio-Economic Geography (and Spatial Mangement) of Adam Mickiewicz University (in Poznań). Quaestiones Geographicae, 38(2): 7-28. DOI: https://doi.org/10.2478/quageo-2019-0016
Parysek J. 2021. W poszukiwaniu optymalnego modelu miasta (temat z wariacjami). [W:] E. Szafranek (red.), W poszukiwaniu optymalnego modelu miast. Uniwersytet Opolski, Opole, s. 175-200.
Parysek J., Dutkowski M. 1994a. Going green: Sustainable development as a model of socio-economic development in European post-communist countries. European Planning Studies, 2(4): 419-434. DOI: https://doi.org/10.1080/09654319408720279
Parysek J., Dutkowski M. 1994b. Koncepcja ekorozwoju i jej technologiczne oraz społeczno-polityczne uwarunkowania. Przegląd Geograficzny, 66(1-2): 3-18.
Parysek J., Mierzejewska L. 2013. Życie miasta: studium Poznania. Miasto i jego mieszkańcy. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Parysek J., Mierzejewska L. 2014. Życie miasta: studium Poznania. Infrastruktura miejska. Bogucki Wydawnictwo Naukowe, Poznań.
Parysek J., Mierzejewska L. 2016. Spatial structure of a city and the mobility of its residents: functional and planning aspects. Bulletin of Geography, Socio-Economic Series, 34: 91-102. DOI: https://doi.org/10.1515/bog-2016-0037
Parysek J., Mierzejewska L. 2025. City as a system: A system approach to urban planning and urban development. Bulletin of Geography, Socio-Economic Series, 69: 7-28. DOI: https://doi.org/10.12775/bgss-2025-0011
Portugali J. 2011. Complexity, Cognition and the City. Springer, Berlin. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-642-19451-1
Portugali J. 2012a. Complexity theories of cities: Implications to urban planning. [W:] J. Portugali, H. Meyer, E. Stolk (red.), Complexity Theories of Cities Have Come of Age. Springer, Berlin, s. 221-244. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-642-24544-2_13
Portugali J. (red.) 2023. Handbook on Cities and Complexity. Edward Elgar Publishing, Cheltenham, UK.
Portugali J., Stolk E. (red.) 2016. Complexity, Cognition. Urban Planning and Design (Post-Proceedings of the 2-nd Delft Internation Conference). Springer. DOI: https://doi.org/10.1007/978-3-319-32653-5
Rauws W. 2017. Embracing uncertainty without abandoning planning: Exploring an adaptive planning approach for guiding urban transformations. The Planning Review, 53(1): 32-45. DOI: https://doi.org/10.1080/02513625.2017.1316539
Rose J.F.P. 2019. Dobrze nastrojone miasto. Wydawnictwo Karakter, Kraków.
Sengupta U. 2017. Complexity Theory: The urban is a complex adaptive process. [W:] D. Iossifova, C. Doll, A. Gasparatos (red.), Defining the Urban. Routledge.
Simonienko K., Murawiec S., Tryjanowski P. (red.) 2024. Ekopsychiatria: Jak bliskość natury wspiera nasza psychikę. Sensus.
Słodczyk J. 2020. The formation of urban spaces around the World: A history of planning and building of cities. Uniwersytet Opolski, Opole.
Szczech-Pietkiewicz E. 2013. Smart city, próba definicji i pomiaru. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu. Gospodarka Lokalna w Teorii i Praktyce, 391: 71-81.
Zipser T. 1972. Modele symulacyjne wzrostu miasta oparte na modelu procesu wyboru celów. Przegląd Geograficzny, 44(3).
Zipser T. 1997. Zarys podstaw teoretyczno-metodologicznych. Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego gminy Wrocław. [W:] E. Bagiński (red.), Techniki i metody badawcze w planowaniu przestrzennym. Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej, Wrocław.
Zipser T., Sławski J. 1988. Modele procesów urbanizacji. Teoria i jej wykorzystanie w praktyce planowania. Studia KPZK PAN, 47.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Jerzy J. Parysek
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa 4.0 Międzynarodowe.