Słowa kluczowe
migration
visual metaphor
testimonial comics
political imagination
Jak cytować
Abstrakt
This article examines the political dimension of three Spanish graphic novels – La grieta (Spottorno & Abril, 2016), Asylum (Isusi, 2017), and El cielo en la cabeza (Altarriba, García & Moral, 2023) – focused on forced migration. Drawing on theories of visual testimony, representation ethics, and political imagination, it explores how sequential art moves from documenting trauma to actively denouncing structural violence and reshaping public discourse. Through visual metaphors, chromatic symbolism, photographic integration, testimonial narration, and experimental panel composition, these works build a poetics of displacement that fosters emotional and ethical reader engagement. The study argues that such formal strategies create an ethics of reception that transforms readers into active participants rather than passive spectators. Ultimately, the comics not only critique European border regimes but also propose alternative solidarities, linking Spain’s memory of exile with present-day South-North migration routes.
Bibliografia
Altarriba, A. (2021). Asomados a la viñeta. Tebeosfera: Cultura Gráfica, 18, tercera época, s.p.
Altarriba, A., García, S. & Moral, L. (2023). El cielo en la cabeza. Barcelona: Norma Editorial.
Álvarez Gómez, R. (2020). Eneas del siglo XXI: narrativas de la crisis migratoria en el cómic publicado en España (2014-2019). Fotocinema. Revista científica de cine y fotografía, 21, 243-266.
Barrero, M. (2023). Fábulas de desalmados. Dos tebeos de Norma: Lubianka y El cielo en la cabeza. Tebeosfera, 24, tercera época, s.p. https://www.tebeosfera.com/documentos/fabulas_de_desalmados._dos_tebeos_de_norma_lubianka_y_el_cielo_en_la_cabeza.html
Bauman, Z. (2010). La globalización. Consecuencias humanas. México: Fondo de Cultura Económica.
Chute, H. (2016). Disaster drawn: Visual witness, comics, and documentary form. Cambridge: Belknap Press.
Chute, H. (2017). Why comics?: From underground to everywhere. Nueva York: Harper.
Collectif Michael K (2026). Asylum. http://projetasylum.blogspot.com
Dapena, X. & Britland, J. (2024). Introduction. En X. Dapena & J. Britland (eds.), The political imagination in Spanish graphic narrative (pp. 1-11). Londres: Routledge.
Fernández de Arriba, D. (2017). La grieta, de Carlos Spottorno y Guillermo Abril. Historia y Cómic. https://historiaycomic.wordpress.com/2017/01/02/la-grieta/
García, S. (2010). La novela gráfica. Bilbao: Astiberri.
Hardt, M. & Negri, A. (2005). Imperio. Barcelona: Ediciones Paidós.
IOM, International Organization for Migration (2024). World Migration Report 2024. Ginebra: IOM. https://publications.iom.int/books/world-migration-report-2024
Isusi, J. de (2017). Asylum. Bilbao: Astiberri Ediciones.
Jiménez, J. (2017). Asylum, un cómic que nos recuerda que los españoles también fuimos refugiados. RTVE. https://www.rtve.es/noticias/20170222/asylum-comic-recuerda-espanoles-tambien-fuimos-refugiados/1490664.shtml
La Nave Va (2025). Proyectos subvencionados. Institut Català Internacional per la Pau. https://www.icip.cat/es/proyectos-subvencionados-2021/
López-Hidalgo, A. & López-Redondo, I. (2021). Nuevos registros narrativos en el periodismo cómic. Un estudio de caso: La grieta. Profesional de la información, 30 (1), 1-11.
McCloud, S. (1993). Understanding comics: The invisible art. Nueva York: HarperCollins.
Mickwitz, N. (2023). Up close and personal. Mediated testimony and narrative tropes in refugee comics. En E. Lê Espiritu Gandhi & V. Nguyen (eds.), The Routledge handbook of refugee narratives (pp. 167-178). Londres / Nueva York: Routledge.
Nail, T. (2015). The figure of the migrant. Stanford: Stanford University Press.
Nguyen, V. (2019). Refugeetude: When does a refugee stop being a refugee? Social Text, 37 (2), 109-131.
Pérez, P. (2022). “Esto (no) ha sido”. La influencia y el uso de la fotografía en el cómic en español. En J. Catalá, B. Mitaine, L. Maya, Q. Manuzzato & J. M. Trabado Cabado (coords.), Multimodalidad e intermedialidad: mestizajes en la narración gráfica contemporánea ibérica y latinoamericana (pp. 189-218). León: Universidad de León.
Peris Blanes, J. (2018). Cultura, literatura e imaginación política. La verosimilitud va a cambiar de bando. En J. Peris Blanes (ed.), Cultura e imaginación política (pp. 1-24). México / París: Rilma 2.
Rancière, J. (2009). El reparto de lo sensible. Estética y política. Santiago de Chile: LOM.
Sartre, J.-P. (1950). ¿Qué es la literatura? Buenos Aires: Losada.
Scarabicchi, C. (2019). Borrowed voices: Narrating the migrant’s story in contemporary European literature between advocacy, silence and ventriloquism. Journal for Cultural Research, 23 (2), 173-186.
Spottorno, C. & Abril, G. (2016). La grieta. Bilbao: Astiberri Ediciones.
Touton, I. (2023). Refugiados: desde los cómics de la memoria a los cómics de denuncia (en torno a Asylum de Javier de Isusi). Neuróptica. Estudios sobre el cómic, 4, segunda época, 111-129.
Vilches, G. (2024). El cielo en la cabeza, un cómic para narrar la tragedia cotidiana que se vive en el Congo, elDiario.es, 16.04. https://www.eldiario.es/cultura/comics/cielo-cabeza-comic-narrar-tragedia-cotidiana-vive-congo_1_11292930.html
Wrobel, J. (2024). Bringing migration into perspective(s). Javier de Isusi’s Asӯlum as a call to solidarity through multidirectional memory. En X. Dapena & J. Britland (eds.), The political imagination in Spanish graphic narrative (pp. 240-258). Londres: Routledge.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Magda Potok
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.
Pozostałe postanowienia
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).