Abstrakt
In this article we will focus on the tension between hope and despair, between resignation and justice, between ethics and mortality that are at the heart of the work of the Italian poet Giuliano Mesa, and that starting from Quattro quaderni (2000) come to be declined through an increasingly close dialogue with Paul Celan’s tragic-utopian tension, which inextricably links the perspective of what is “lost” and what remains “unlost”, starting from the need to come to terms with the horror of the Shoah. The article focuses in particular on Mesa’s last collections, in which the figure and work of Celan repeatedly appear as the central hub of an ethical research that makes the “last saying”, paradoxically, a “saying again”, in the sign of aporia and ethics, for a poetry that relies on the “passio” of the possible, marked by the coexistence of despair and hope, affirmation and negation, apocalypse and resistance.
Finansowanie
National Science Center of Poland
Bibliografia
Anders, G. (2007). L’uomo è antiquato. Considerazioni sull’anima nell’epoca della seconda rivoluzione industriale. Torino: Bollati Boringhieri.
Anedda, A. (2023). Le piante di Darwin e i topi di Leopardi. Novara: Interlinea.
Baldacci, A. (2010). Il silenzio “non taciuto”: la restituzione della realtà in Giuliano Mesa. In G. Mesa, Poesie. 1973-2008 (pp. 7-12). Roma: Camera Verde.
Baldacci, A. (2015). L’astro e le spine. Paul Celan nella poesia italiana contemporanea. In D. D’Eredità, C. Miglio & F. Zimarri (a cura di), Paul Celan in Italia Un percorso tra ricerca, arti e media 2007- 2014 (pp. 361-370). Roma: Casa Editrice La Sapienza.
Baldacci, A. (2025). “Dove ti sto cercando?”. Giuliano Mesa e la poesia di Paul Celan. Toruńskie Studia Polsko-Włoskie XV – Studi polacco-italiani di Toruń, XXI, 53-70.
Baldi, M. (2013). Paul Celan. Una monografia filosofica. Roma: Carocci.
Benjamin, W. (1962). Angelus novus. Saggi e frammenti. Torino: Einaudi.
Bevilacqua, G. (2001). Letture celaniane. Firenze: Le Lettere.
Blanchot, M. (1990). L’ultimo a parlare. Genova: Il Melangolo [edizione originale 1984].
Borgna, E. (2020). Speranza e disperazione. Torino: Einaudi.
Borso, D. (2020). Celan in Italia. Storia e critica di una ricezione. Novate Milanese (MI): Prospero Editore.
Carson, A. (2020). Economia dell’imperduto. Milano: Utopia Editore [edizione originale 1999].
Cascetta (2009). Il tragico, la tragedia e l’idea del limite. In Id., La tragedia nel teatro del Novecento (pp. 3-17). Bari-Roma: Laterza.
Caserza, G. (2000). Il naufragio dello stile. In G. Mesa, Quattro quaderni (pp. 85-93). Lavagna: Zona editrice.
Celan, P. (1993). La verità sulla poesia. “Il meridiano” e altri scritti in prosa. Torino: Einaudi.
Celan, P. (1998). Poesie. Milano: Mondadori.
Celan, P. (2001). Sotto il tiro di presagi. Poesie inedite 1948-1969. Torino: Einaudi
Celan, P. (2020). Microliti. Milano: Mondadori.
Destefani, S. (2021). Muselmänner. Sulle tracce dei “sommersi” di Primo Levi. Roma: Carocci.
Eagleton, T. (2017). Speranza (senza ottimismo). Una guida filosofica. Milano: Ponte alle Grazie [edizione originale 2015].
Escobar, R. (2001). Il silenzio dei persecutori ovvero il coraggio di Sharazàd. Bologna: Il Mulino.
Freire, P. (1971). La pedagogia degli oppressi. Milano: Mondadori.
Fusco, F. (2011). Tiresia: il viaggio negli inferi della contemporaneità. Atelier XVI, 61, 71-79. https://www.andreatemporelli.com/wp-content/uploads/2015/08/Atelier-61-XVI-marzo-2011.pdf
Gili, G. & Mangone, E. (2025). Speranza. Passione del possibile. Roma: Vita e Pensiero.
Gragnolati, M. (2013). Amor che move. Linguaggio del corpo e forme del desiderio in Dante, Pasolini e Morante. Milano: Il Saggiatore.
Jonas, H. (1990). Il principio responsabilità. Un’etica per la civiltà tecnologica. Torino: Einaudi.
Leopardi, G. (1997). Zibaldone. A cura di R. Damiani. Milano: Mondadori.
Mazzoni, G. (2025). Senza riparo. Bari-Roma: Laterza.
Mesa, G. (2000). Frasi dal finimondo. In G. Mesa (a cura di), Àkusma. Forme della poesia contemporanea (pp. 169-172). Fossombrone (PS): Metauro Edizioni.
Mesa, G. (2009). Frasi dal finimondo. Scritti 1982-2008. [Inedito].
Mesa, G. (2010). Poesie. 1973-2008. Roma: Camera Verde.
Mesa, G. (2011). Appunti. 2004-2011. [Inedito].
Moroncini, B. (1998). Mondo e senso. Heidegger e Celan. Napoli: Cronopio.
Rascente, M. (2011). Metaphora absurda. Linguaggio e realtà in Paul Celan. Milano: Franco Angeli.
Semerano, G. (2001), L’infinito: un equivoco millenario. Milano: Bruno Mondadori.
Sontag, S. (2005). Davanti al dolore degli altri. Roma: Nottetempo.
Vegetti Finzi, S. (2017). Educare alla virtù della speranza. In G. Delogu (a cura di), Speranza, l’arca della virtù: da Agostino al XXI secolo (pp. 45-62). Pavia: Pavia University Press.
Zanzotto, A. (2001). Scritti sulla letteratura. Vol. 2. Milano: Mondadori.
Licencja
Prawa autorskie (c) 2026 Alessandro Baldacci
Utwór dostępny jest na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa – Użycie niekomercyjne – Na tych samych warunkach 4.0 Międzynarodowe.
- Autor oświadcza, że przysługują mu osobiste i majątkowe prawa autorskie do Utworu oraz że nie są one ograniczone w zakresie objętym niniejszą Umową, oraz że utwór jest dziełem oryginalnym i nie narusza majątkowych lub osobistych praw autorskich innych osób.
- Autor udziela Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu niewyłącznej i nieodpłatnej licencji na korzystanie z Utworu bez ograniczeń terytorialnych i przez czas nieokreślony na następujących polach eksploatacji:
2.1. wytwarzanie określoną techniką egzemplarzy Utworu, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego oraz techniką cyfrową;
2.2. wprowadzanie do obrotu, użyczenie lub najem oryginału albo egzemplarzy Utworu;
2.3. publiczne wykonanie, wystawienie, wyświetlenie, odtworzenie oraz nadawanie i reemitowanie, a także publiczne udostępnianie Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;
2.4. włączenie Utworu w skład utworu zbiorowego;
2.5. wprowadzanie Utworu w postacie elektronicznej na platformy elektroniczne lub inne wprowadzanie Utworu w postaci elektronicznej do Internetu, Intranetu, Extranetu lub innej sieci;
2.6. rozpowszechnianie Utworu w postaci elektronicznej w Internecie, Intranecie, Extranetu lub innej sieci, w pracy zbiorowej jak również samodzielnie;
2.7. udostępnianie Utworu w wersji elektronicznej w taki sposób, by każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym, w szczególności za pośrednictwem Internetu, Intranetu, Extranetu lin innej sieci;
2.8. udostępnianie Utworu zgodnie z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons. - Autor zezwala Uniwersytetowi im. Adama Mickiewicza w Poznaniu na:
3.1. nieodpłatne korzystanie i rozporządzanie prawami do opracowań Utworu i tymi opracowaniami.
3.2. wysyłanie metadanych Utworu oraz Utworu do komercyjnych i niekomercyjnych baz danych indeksujących czasopisma. - Autor upoważnia i zobowiązuje Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu do udzielania osobom trzecim dalszych licencji (sublicencji) do Utworu oraz do innych materiałów, w tym utworów zależnych lub opracowań zawierających lub powstałych w oparciu o Utwór, przy czym postanowienia takich sublicencji będą tożsame z wzorcem licencji Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International (CC BY-NC-SA 4.0) lub innej wersji językowej tej licencji lub którejkolwiek późniejszej wersji tej licencji, opublikowanej przez organizację Creative Commons Tym samym uprawnia wszystkich zainteresowanych do korzystania z utworu wyłącznie w celach niekomercyjnych pod następującymi warunkami:
4.1. uznanie autorstwa czyli obowiązek podania wraz z rozpowszechnionym utworem informacji, o autorstwie tytule, źródle (odnośniki do oryginalnego utworu, doi) oraz samej licencji;
4.2. na tych samych warunkach, wolno rozpowszechniać utwory zależne jedynie na licencji identycznej to tej, na jakiej udostępniono utwór oryginalny. - Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu jest zobowiązany do:
5.1. udostępniania Utworu w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym bez ograniczeń technicznych;
5.2. poprawnego informowania osób, którym Utwór będzie udostępniany o udzielonych im sublicencjach w sposób umożliwiający odbiorcom zapoznanie się z nimi.
Pozostałe postanowienia
- Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu zachowuje prawo do czasopisma jako całości (układ, forma graficzna, tytuł, projekt okładki, logo itp.).